WDS 2012/2013 nr 8 - Instytut Socjologii UW
Download
Report
Transcript WDS 2012/2013 nr 8 - Instytut Socjologii UW
Naród i etniczność w socjologii
(WDS 2012/2013 nr 8)
Etniczność i naród w socjologii WDS 2012/2013 nr 8
1. Pojęcia „etniczności” i „narodu” w socjologii:
różnice w podejściu do badania zjawisk etnicznych (narodu) w
socjologii polskiej i zachodniej (światowej);
problemy używania pojęcia „narodu”:
naród a grupa etniczna, społeczeństwo, państwo i kultura;
ważne pojęcia związane z „etnicznością” i „narodem”:
społeczeństwo narodowe, państwo narodowe, ojczyzna,
patriotyzm, nacjonalizm, tożsamość narodowa, mniejszość
narodowa, konflikty etniczne, stereotypy etniczne itp.
„ożywienie etniczne” w latach 90-tych XX wieku i „eksplozja”
badań nad etnicznością - przyczyny:
konflikty etniczne i zmiany geopolityczne;
prawa człowieka;
migracje i „nowe mniejszości”.
Etniczność i naród w socjologii WDS 2012/2013 nr 8
2. Pochodzenie i charakter terminu „etniczność”:
termin „etniczny” był używany od starożytności:
słowo to pochodzi od języka greckiego ethnos („tłum”, „lud”, „rasa”, „plemię”,
„klasa ludzi”) lub ethnikos („obcy”, „pogański”, „ludowy”;
dychotomia odzwierciedla różnicę między „nie-etnicznymi nami” i „etnicznymi –
innymi”:
odzwierciedlenie znajdziemy w języku łacińskim, gdzie natio oznacza
odległych (barbarzyńców) lub też bliskich (nascere);
•
istnieje tendencja, aby terminowi „etniczny” odnosić do zachowań
charakterystycznych dla „innych”:
„etniczni” to nie tacy sami jak my, odmienni od nas pod względem
pochodzenia (geograficznego), kultury (zachowań, wartości itp.).
w socjologii pojawił się stosunkowo późno, bo dopiero w latach 50 –tych XX
wieku, rzadsza forma rzeczownikowa tego terminu (tj. jako “etniczność”),
natomiast częstsza forma przymiotnikowa (“etniczne”).
Etniczność i naród w socjologii WDS 2012/2013 nr 8
3. Etniczność jako grupa (zbiorowość) etniczna:
„elementy” grupy etnicznej (etniczności):
nazwa grupy (etnonim);
przekonanie (mit) o wspólnym pochodzeniu (wspólna genealogia);
wspólna pamięć historyczna (świadomość historyczna wspólnych dziejów);
własna, odrębna kultura (język, religia, obyczaje itp.);
związek z określonym terytorium (ojczyzna ideologiczna i prywatna);
poczucie solidarności i tożsamości.
-
etniczność:
- to świadomość ”my”, poczucie lojalności, wspólnoty grupowej , wewnętrzne
poczucie odrębności - tożsamość, odrębne instytucje itp. oraz postrzeganie
tej odrębności przez otoczenie zewnętrzne.
Etniczność i naród w socjologii WDS 2012/2013 nr 8
4. Atrybuty – elementy etniczności:
o etniczność tworzy więzy przekraczające granice
rodzinnego”, grupy sąsiedzkiej i społeczności lokalnej:
o wspólne
„pokrewieństwa
pochodzenie etniczne, geograficzne, przodkowie itd.
(wspólnota pochodzenia);
o wspólna kultura (obyczaje, literatura, folklor, muzyka, preferencje
kulinarne itp.), język (dialekt), wartości i etos, religia,
o wspólne cechy fizyczne lub rasowe;
o poczucie wspólnoty losów jako rodzaj „pamięci historycznej”;
o status migracyjny, status mniejszości lub podporządkowania.
o grupa etniczna a naród:
o naród to rozwinięta i jednolita własna kultura (wyższa), język narodowy i
potrzeba posiadania własnego państwa (organizacji politycznej);
o naród może być uznany za „ideologiczną” emanację etniczności.
Etniczność i naród w socjologii WDS 2012/2013 nr 8
5. Znaczenie pojęcia „naród”:
pochodzenie terminu „naród”:
rzymskie: natio – świat poza miastem Rzym (civitas);
natio zaczęło oznaczać określenie tożsamości oparte na miejscu urodzenia
(nascere – rodzić się).
różnice w traktowaniu (badaniu) „narodu” w socjologii środkowo- europejskiej i
zachodniej (światowej):
naród jako ważny przejaw etniczności o znaczeniu politycznym i moralnym;
naród w dyskursie historycznym i jego mitologizacja (polityka pamięci);
zainteresowanie narodem po 1990 r. (te same przyczyny, jak w wypadku
wzrostu zainteresowań nad etnicznością);
naród (państwo narodowe) pozostaje istotny społecznie i kulturowo, mimo
procesów globalizacji.
Etniczność i naród w socjologii WDS 2012/2013 nr 8
6. Rozumienie terminu „naród”:
dynamiczna wspólnota ponadstanowa (ponad warstwowa, ponadklasowa) o
charakterze historycznym, wyposażona w cechy (warunki) obiektywne (np.
terytorium, państwo, język) i przymioty subiektywne, wyrażające się w
świadomości przynależności do wspólnoty, przy czym rola czynnika
świadomościowego im bliżej współczesności, tym bardziej wzrasta (Tadeusz
Łepkowski).
naród to pojęcie nieuchronne wieloznaczne, gdyż:
na naród składają się czynniki obiektywne i subiektywne – „los i wybór”;
narody nowożytne są tworami współczesnymi, ale w swoich ideologiach
narodowych jawią się jako wspólnoty o „starożytnym” pochodzeniu;
uniwersalizacji pojęcia „narodu” odpowiada jego różnorodność „wielopostaciowość” zjawiska narodu w czasie i przestrzeni;
doniosłości społecznej „narodu” odpowiada słabość „teoretyczna”
ideologii narodowej (jej podstaw filozoficznych i teoretycznych);
naród jako „organizacja uczuć” i związane z nim zobowiązania moralne
(Max Weber – pojęcie „narodu” należy do sfery wartości).
Etniczność i naród w socjologii WDS 2012/2013 nr 8
7. Historyczne warianty powstawania narodów:
Europa:
Europa Zachodnia: model „naród – państwo”;
Europa Wschodnia: model „naród – lud” („kultura”);
świat pozaeuropejski:
Azja: model „naród – kultura – religia”;
Afryka: model „państwo – naród”.
główne punkty dyskusji nad typami dróg „budowy narodów”:
naród „wschodni” i „zachodni”:
naród etniczny, kulturowy, obywatelski (polityczny).
rola państwa, gospodarki i miast;
rola grup społecznych;
rola kultury ludowej i ideologii.
Etniczność i naród w socjologii WDS 2012/2013 nr 8
8. Naród (ideologia narodowa) a nowoczesność (naród nowożytny/ naród
współczesny):
zniesienie podziałów stanowych i zrównanie wobec prawa:
obywatelstwo i prawa obywatelskie.
modernizacja a upowszechnienie idei narodowych przez oświatę i kulturę
masową:
rozwój
języka narodowego i tworzenie narodu jako „wspólnoty
wyobrażonej”.
industrializacja i urbanizacja:
potrzeba zakorzenienia jednostki we wspólnocie kulturowej/narodowej.
laicyzacja społeczeństwa:
nacjonalizm jako namiastka religii, kult religijny a kult narodowy.
tożsamość społeczna:
naród nadaje jednostkom - nam podstawową tożsamość kulturową w
świecie.
Etniczność i naród w socjologii WDS 2012/2013 nr 8
9. „Przełom” w badaniach nad narodem (lata 80-te XX wieku):
Ernst Gellner „Narody i nacjonalizmy” (rola nowoczesności/modernizacji):
powiązanie idei państwa narodowego z nacjonalizmem - podziały narodowe
winne pokrywać się z politycznymi, a ludzie sprawujący władzę winni należeć
do tego samego narodu, co obywatele;
nacjonalizm jest ideologią jednoczącą „sfragmentaryzowane” społeczeństwo
industrialne.
Erick Hobswam i Terence Ranger „Wynalezienie tradycji”:
naród jako kulturowe „logo” - rytuały narodowe (niektóre) traktujemy jako
wspólnotowe i „starożytne”, ale w rzeczywistości bywają one „współczesne” i
„wynalezione”.
Benedict Anderson „Wspólnoty wyobrażone”:
pytanie, w jaki sposób przekonać członków społeczeństwa do odczuwania
bliskości i wspólnoty z „innymi” i symbolami „narodowymi”?;
naród jako „to wyobrażona wspólnota polityczna, wyobrażona jako
nieuchronnie ograniczona i suwerenna”, ale dla autora jest on realną grupą
wymagającą od swoich członków poświęcenia.
Etniczność i naród w socjologii WDS 2012/2013 nr 8
1o. Codzienność tworzenia poczucia narodowego (M. Billig „Banalny
nacjonalizm”):
naród z perspektywy jednostki:
jest jedną ważniejszych emocjonalnie i poznawczo „grup naturalnych” i
kulturalnych (język i kultura narodowa).
wpływ kultury popularnej (i jej mechanizmów) na utrwalanie myślenia w
kategoriach narodowych („flagowanie rzeczywistości”):
„narodowe” krajobrazy, „święte miejsca”, sport (zawody sportowe) i kanon
kuchni narodowej.
literatura piękna – powieści:
losy bohaterów, wtopienie ich historii w dzieje społeczności-narodu,
tworzenie wyobrażenia „naszego” – narodowego świata społecznego”.
„banalny nacjonalizm” - gazety i RTV jako regularna ceremonia „narodowa”:
informacje z kraju i zagranicy (podział wieści z kraju i ze świata),
przywoływanie perspektywy (roli) „państwa i narodu”, informacja o pogodzie
jako czynnik utrwalający obraz państwa – narodu (mapa kraju jako
geograficzne „logo” narodu), informacje sportowe (wojenna metaforyka,
świętowanie „naszych” triumfów).
Etniczność i naród w socjologii WDS 2012/2013 nr 8
11. Kształtowanie się nowoczesnego narodu: Polska - od państwa do
narodu:
etap I:
powstanie państwa
szlacheckiej:
i
kształtowanie
się
Rzeczypospolitej
pochodzenie nazwy „Polska”;
państwo Mieszka I a chrześcijaństwo oraz koronacja Bolesława
Chrobrego;
XII wiek– świadomość wspólnej dynastii, historii i prawa;
rozbicie dzielnicowe i jednoczenie kraju – przyłączenie Mazowsza do
Korony w 1526 r.;
XV i XVI wiek – świadomość „ciała królestwa polskiego” – bycie
Polakiem ze względu na zamieszkiwanie na jego terytorium i
podleganie władzy królewskiej;
świadomość języka polskiego jako czynnika wyodrębnienia i jedności
zbiorowości (wiek XVI) oraz narodziny literatury w języku polskim.
Etniczność i naród w socjologii WDS 2012/2013 nr 8
12. Od państwa do narodu - Rzeczypospolita szlachecka:
unia lubelska (1569 r.) – połączenie Korony i Wielkiego Księstwa
Litewskiego;
powstanie „polskiego szlacheckiego narodu politycznego”:
wspólnota polityczna - zamieszkanie na terytorium i udział w podejmowaniu
decyzji politycznych, obejmuje ok. 8-10% populacji kraju;
posiadanie praw politycznych i silny samorząd terytorialny.
pojęcie „Rzeczypospolita” – jako politycznej i społecznej organizacji
obywateli mającej na celu jej wspólne dobro;
schyłek Rzeczypospolitej szlacheckiej - zagrożenie bytu państwowego:
próby reform w końcu XVIII wieku;
stan szlachecki a etniczno-kulturowe pojęcie narodu;
Konstytucja 3 Maja (bardziej „otwarte” etnicznie rozumienie
narodu).
Etniczność i naród w socjologii WDS 2012/2013 nr 8
13. Polska - od narodu do państwa:
etap II: okres zaborów – tworzenie narodu kulturowego:
wzrost roli języka polskiego (1807 r. „Słownik języka polskiego”
Samuela B. Lindego):
język polski łączy szlachtę i chłopów i przekracza granice religijne,
kierując ku wspólnemu dziedzictwu kulturowemu („ojczyzna
polszczyzna”);
rozwój oświaty w języku polskim (walka o język narodowy);
znaczenie kultury (literatury i muzyki) romantycznej.
świadomość wspólnej historii (dziejów) oraz rola symboli
narodowych (Wawel i Częstochowa);
zmiany społeczno-gospodarcze („u-obywatelnienie” chłopów);
wzrost znaczenia świadomości narodowej „innych” – Litwinów,
Ukraińców i Białorusinów.
Etniczność i naród w socjologii WDS 2012/2013 nr 8
14. Druga Rzeczypospolita i Polska po 1945 r.:
Polska jako państwo wielo-etniczne (mniejszości narodowe: 14%-
Ukraińcy, 8,5%- Żydzi, 3,1%- Białorusini, 2,3%- Niemcy i 3,1%- inni);
mniejszości jako jedna z ważniejszych kwestii politycznych;
problem: naród państwowy czy naród kulturowo-etniczny?
II wojna światowa i jej konsekwencje społeczne (rola podziałów
etnicznych w trakcie wojny, a przez to możliwości przeżycia);
Polska w nowym kształcie terytorialnym po 1945 r.:
wysiedlenia i weryfikacja narodowościowa oraz „repatriacja”;
Polska jako państwo jednolite narodowościowo;
ożywienie etniczne w latach 80-tych XX wieku (problem Niemców i
Ślązaków) i wyzwania dotyczące uznania mniejszości narodowych.
Etniczność i naród w socjologii WDS 2012/2013 nr 8
15. Charakterystyka mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce:
mniejszości narodowe:
Białorusini, Czesi, Litwini, Niemcy, Ormianie, Rosjanie, Słowacy,
Ukraińcy, Żydzi.
mniejszości etniczne:
Karaimi, Łemkowie (Łemko-Rusini), Romowie (Cyganie), Tatarzy.
społeczność posługująca się językiem regionalnym:
język kaszubski (Kaszubi).
społeczności etno-regionalne: Ślązacy, Kaszubi;
inne grupy: Grecy i Macedończycy, Wietnamczycy i Ormianie;
inne, bardzo różne grupy o rodowodzie imigracyjnym, które z różnych
przyczyn historycznych żyją w naszym kraju (liczebność każdej z nich
oscyluje od kilkuset do paru tysięcy osób).
Etniczność i naród w socjologii WDS 2012/2013 nr 8
16. Perspektywy ewolucji „polskości” (polskiej kultury narodowej):
przemiany kanonu kultury narodowej:
czy następuje obecnie zerwanie z tradycją „romantyczną”?
naród w polityce:
idee narodowe w bieżącej polityce (dyskusja o patriotyzmie);
polityka pamięci historycznej.
„mediatyzacja” idei narodowych:
naród w kulturze popularnej - sport, kuchnia, turystyka;
konkurencja i „widoczność” cywilizacyjna narodów w mediach
światowych („marki narodowe”).
skutki integracji europejskiej i globalizacji („płynna narodowość”):
silna emigracja - czy i jak przetrwa polskość w szerszym świecie?
wyzwania wielokulturowości w Polsce: mniejszości narodowe, otwartość
na świat i imigracja.