Znaczenie roślin motylkowatych drobno- i grubonasiennych
Download
Report
Transcript Znaczenie roślin motylkowatych drobno- i grubonasiennych
Znaczenie roślin motylkowatych
drobno- i grubonasiennych
W płodozmianie bardzo duże znaczenie mają rośliny motylkowate. Ich głównym
zadaniem jest:
• wiązanie azotu atmosferycznego przez bakterie współżyjące i udostępnianie go
roślinom następczym ,
• zwiększenie zawartości substancji organicznej w glebie, dzięki dużej masie systemu
korzeniowego,
• poprawa właściwości fizycznych gleby w następstwie rozluźniającego działania
palowego systemu korzeniowego i dobrego jej ocienienia przez rośliny wieloletnie,
• zwiększenie biologicznej aktywności gleby poprzez duże ilości wydzielin
korzeniowych oraz resztek pożniwnych bogatych w azot, które stymulują rozwój
flory i fauny glebowej,
• dostarczenie wysokiej jakości pasz gospodarskich,
• ochrona gleby przed erozją wodną i wietrzną,
• spulchnianie podglebia i uruchamianie składników pokarmowych z podglebia,
Zawartość azotu w resztkach pożniwnych różnych
roślin motylkowatych
Rośliny
Zawartość azotu w
kg/ha
lucerna
Plon
główny
110-185
koniczyna czerwona
80-100
koniczyna czerwona
55-150
z trawami
koniczyna biała
100
bobik
60-80
groch, wyka
40-60
łubin
65-95
Systematyka roślin strączkowych
Rodzina: Papilionaceae (Fabaceae) - motylkowate
Plemiona /rodzaje/:
Wykowe / bobik, groch, wyka, lędźwian, soczewica/
Janowcowe /łubin/
Fasolowe /fasola, soja/
gatunek – Vicia faba
ssp. minor – bobik (z Azji południowozachodniej)
ssp. maior – bób (z okolic morza
śródziemnego)
(Bób – niższy wzrost, grubsza łodyga,
większe liście, opuszczone w dół
strąki, duże spłaszczone nasiona,
kwitnie i dojrzewa wcześniej,
wymagania termiczne, wodne i
glebowe duże)
Średni plon nasion w latach ok. 2,5 t z ha
Najwyższy potencjał plonotwórczy spośród strączkowych (w
korzystnych warunkach 4-5 ton nasion)
Głównym celem uprawy są nasiona (26-30% białka)
Słoma twarda (nie nadaje się na paszę)
Na zieloną masę w czystym zasiewie uprawa mało zasadna (mały
plon z jednostki powierzchni, szczególnie w latach suchych i
drogi koszt materiału siewnego
Przerywa częste następstwo zbóż po sobie w zmianowaniu
5-8 t masy organicznej w resztkach pożniwnych (80 kg N, 6 kg P, 120
kg K)
Kanaliki po obumarłym systemie korzeniowym przewietrzają glebę i
odprowadzają nadmiar wody opadowej
Zdolność gromadzenia składników ze źródeł mniej dostępnych
(fosfor)
Ogranicza rozprzestrzenianie zgorzeli podstawy źdźbła (działanie
fitosanitarne)
Zacieniając glebę przez długi okres czasu sprzyja rozwojowi
mikroorganizmów glebowych
Nasiona bobiku zawierają substancje które
ograniczają dostępność składników
pokarmowych (nieżywieniowe) większe znaczenie
mają tylko taniny i glikozydy które są
zlokalizowane w okrywie nasiennej
W odmianach wysokotaninowych (kwitnacych
kolorowo) ogólna zawartość tanin
w okrywie nasiennej wynosi 3,5-10%,
w liścieniach 0,3-0,9%,
w całych nasionach 1,3-2,5%
Glikozydy – wicyna i konwicyna (w liścieniach i
zarodku)- od 0,58 do 1,04% s.m.
Korzeń – palowy (typu II),
słabiej rozwinięty niż u pozostałych
roślin z plemienia wykowatych,
sięga do 1 mm,
nieliczne korzenie boczne, płytko
rozmieszczome,
brodawki kształtu szyszkowatego,
przystosowany do wzrostu w glebie
zbitej i zwięzłej (fitomelioracyjne
działanie)
(1 ha bobiku = 90-120 kg N/ha)
Łodyga – sztywna,
czterokanciasta, pusta w
środku podzielona na
węzły i międzywęźla.
Łodyga zasadniczo nie
rozgałęzia się – może gdy
mała obsada, stres
termiczny w okresie
kiełkowania, korzystne
warunki wilgotnościowe
Wysokość 90 cm – formy
samokończące
150 cm – formy tradycyjne
Liście – złożone parzystopierzaste (1-3 pary
listków skórzastych, gładkich o
eliptycznym kształcie), nie ma wąsa
czepnego tylko szpic zakrzywiony do tyłu
Przylistki są małe i obejmują półkolisto łodygę, na
dolnej stronie ciemna antocyjanowa plamka,
która jest nektarnikiem pozakwiatowym
wydzielającym cukier i wabiącym owady
Formy niskotaninowe nie mają plamki
Kwiatostan – form o niezdeterminowanym rytmie
wzrostu są grona osadzone na krótkich
szypułkach wyrastających z kątów liści (2-9
kwiatów w gronie)
- Pęd form samokończących zakończony jest
kwiatostanem (grono),
Kwiaty – przeważnie białe, mogą też być filetowe,
różowe, fioletoworóżowe. Na skrzydełkach
występują czarne plamki a pozostałe płatki
odznaczają się ciemnym unerwieniem.
Formy niskotaninowe nie mają plamki na
skrzydełkach.
Samopylne, mogą być zapylane przez owady
Owoc – mięsisty strąk, obie części strąka (łupiny) są
złączone szwem. Łupina składa się z dwóch
warstw: zewnętrznej zbudowanej z dużych
komórek parenchymy (miękiszu) i wewnętrznej
złożonej z krótkich komórek sklerenchymy.
Po dojrzeniu strąki czernieją w skutek utleniania
tyrozyny
Osadzone na łodydze pod kątem ostrym
2-3 nasiona w strąku
Nasiona – kształtu owalnego lub prawie
kuliste, cylindryczne lekko spłaszczone,
barwy piaskowej, jasnobrunatnej z czasem
ciemnieją.
MTN = 300-700 g
Formy samokończące - mniejsze nasiona
Udział okrywy nasiennej 11-14%
Okres wegetacji 115-130 dni
Samokończące okres wegetacji 7-10 dni krótszy
Wilgotna i chłodna pogoda przedłuża okres
wegetacji, susza – skraca
Siewki bobiku znoszą przymrozki wiosenne
dochodzące nawet do -7
Bardzo duże wymagania wodne (kwitnienie i
zawiązywanie strąków)
Brak wody w tym okresie powoduje zrzucanie
zawiązków pąków kwiatowych i kwiatów
Ze strączkowych największe wymagania glebowe
Najlepsze efekty uprawy na glebach zwięzłych
zasobnych, dobrze utrzymujących wilgoć, o
wysokiej kulturze (pszenny bardzo dobry i dobry
oraz żytni bardzo dobry)
Odczyn obojętny lub zasadowy
Samokończące mają większe wymagania
siedliskowe i agrotechniczne
W rejestrze 13 odmian tradycyjnych i 4
odmiany samokończące
Obsada roślin: odmiany tradycyjne 40-60
odmiany samokończące 65-85
Głębokość siewu 6-8 cm
Rozstawa rzędów 15-25 cm
Spośród wielu gatunków należących do
rodzaju Pisum znaczenie gospodarcze
mają dwa:
– groch siewny (Pisum sativum L.) i
– groch polny, zwany peluszką (Pisum
arvense L.).
Oba są uprawiane w Polsce.
Peluszka reprezentuje wyłącznie formy
pastewne, a groch siewny przeznaczony
jest głównie na cele konsumpcyjne i tylko
nieliczne odmiany hodowlane
reprezentują typ wyłącznie pastewny.
19 tys. ha –pow. uprawy
Plony:
2,3 t – groch jadalny
1,8 t – groch pastewny
Znaczenie – jako roślina jadalna i pastewna
Spożywa się go w postaci nasion i na zielono
Groch pastewny 15 t wartościowej zielonki
Słoma – cenna pasza objętościowa
Pozostawia bardzo dobre stanowisko
(stosunkowo krótki okres wegetacji –
stanowisko dla zbóż ozimych)
3-5 t s.m. resztki + słoma (N 50-80, K 25-60, P 4-5,
Ca 45-55)
20-26% białka w zależności od odmiany
(w pastewnych więcej niż w jadalnych)
1,2% tłuszczu
65-70% bezazotowe wyciągowe
3-6% włókna (więcej w formach
pastewnych
Sub. nieżywieniowe – inhibitory trypsyny,
taniny, lektyny
Korzeń - niezbyt gruby, dość głęboko zalegający w
glebie, z licznymi wykształconymi korzeniami
bocznymi, typu II. Brodawki tworzą się na korzeniu
głównym i korzeniach bocznych.
Rozgałęzienie łodyg u form uprawnych jest cechą
niepożądaną, (powoduje nierównomierne
dojrzewanie strąków).
W zależności od długości łodyg grochy dzielą się na:
•— karłowe, o łodydze do 70 cm,
•— średnio wysokie, o łodydze od 70 do 150 cm,
•— wysokie, o łodydze powyżej 150 cm.
Liście - parzystopierzaste, zakończone wąsem
czepnym. Listki są całobrzegie szerokojajowate lub
romboidalne.
Większe od listków przylistki całkowicie obejmują
łodygę.
W ostatnich latach wyhodowano grochy tzw. wąsate
(wąsolistne), których listki są przekształcone w wąsy
czepne, a przylistki są normalnie wykształcone.
Kwiaty białe, rozmieszczone są na roślinie
pojedynczo lub po kilka, najczęściej jednak po
dwa.
Groch należy do roślin samopylnych.
Podczas suszy może wystąpić obcozapylenie przez
pszczoły i trzmiele.
Owocem jest strąk długości ok. 5-6 cm i szerokości
1 - 1,5 cm, w którym znajduje się przeciętnie 5-6
nasion. Strąki mogą być proste lub łukowato
wygięte, bez przewężeń i paciorkowate z
przewężeniami.
Na podstawie budowy anatomicznej strąka wyróżnia się dwa typy
użytkowe:
•— grochy łuskowe, w których łupina strąka składa się z dwóch
zasadniczych warstw; miękiszowej, magazynującej składniki
pokarmowe oraz warstwy pergaminowej sklerenchymatycznej,
wzmacniającej budowę strąka. W czasie dojrzewania szybkie
wysychanie warstwy pergaminowej powoduje pękanie strąka i
osypywanie się nasion. Łupina z zewnątrz okryta jest skórką i
nabłonkiem, a między tkanką miękiszową i pergaminową znajduje się
warstwa komórek z kryształkami szczawianu wapnia,
•— grochy cukrowe, które nie posiadają warstwy pergaminowej, dzięki
temu strąki nie pękają przy dojrzewaniu.
Zakończenie strąka może być tępe lub spiczaste, stanowiące cechę
odmianową. Barwa strąków zależna jest od okresu rozwoju. Strąki
młode są zielone, w miarę dojrzewania przybierają barwę żółtą, z kolei
przechodząc w coraz ciemniejszą. Liczba nasion w strąku jest cechą
odmianową, jednak w dużej mierze zależy od warunków siedliska i
miejsca osadzenia na łodydze. Strąki niżej osadzone z wcześniejszych
kwiatów zawierają na ogół większą liczbę nasion.
Nasiona - wielkość i barwa różna, jest cechą odmianową.
Kształt nasion jest najczęściej okrągły, ponieważ w strąku
ułożone są luźno.
Barwa nasion pochodzi od barwy liścieni, które mogą być
zielone lub żółte. Okrywa nasienna jest cienka,
przeźroczysta, delikatna i bezbarwna, dlatego barwa
nasion zależna jest od barwy liścieni.
Grochy dzikie mają okrywę nasienną znacznie grubszą z
silnie rozwiniętą warstwą palisadową, w której
umieszczone są barwniki.
MTN = 120-300g
Groch polny — peluszka (Pisum awense L.)
Wyróżnia się dwie odmiany botaniczne
grochu polnego:
•— var. virdipunctatum, rośliny o kwiatach
fioletowych, małych i kulistych nasionach,
koloru piaskowego lub oliwkowego z
fioletowymi plamami i ciemnym znaczkiem,
•— var. mormoratum, o kwiatach fioletowych,
ale nasionach jednobarwnych,
zielonobrunatnych.
• Korzeń peluszki jest typu II, silniejszy, głębiej zalegający w glebie
od grochu siewnego.
• Łodyga — podobna jak u grochu siewnego. Długość łodyg jest
cechą odmianową. Wynosi średnio około 130 - 160 cm i zależy od
przebiegu warunków klimatycznych, głównie opadów.
• Liście - różnią się od liści grochu siewnego jedynie antocjanowym
przebarwieniem, występującym w formie obwódki u nasady
przylistków i w kątach liści.
• Kwiaty peluszki są fioletowe, samopylne, najczęściej wyrastają po
dwa z kątów liści na długich szypułkach.
• Owocem jest strąk podobny do strąka grochu siewnego,
zawierający 5-7 nasion.
• Nasiona peluszki są nieregularne, kanciaste, bocznie spłaszczone
wskutek ciasnego ułożenia w strąku. Okrywa nasienna jest gruba,
nieprzeźroczysta i barwna, dlatego barwa nasion peluszki zależy
od barwy okrywy nasiennej. W zależności od intensywności jej
zabarwienia rozróżniamy nasiona jednolicie zabarwione na kolor
żółty, oliwkowy, brunatny lub nasiona nakrapiane. Masa 1000
nasion odmian peluszki waha się od 120 do 180 g. Nasiona
zawierają od 23 do 27% białka ogólnego w suchej masie,
Obsada
odmiany jadalne średnio- i długołodygowe 80-100
krótkołodygowe i wąsolistne do 120
pastewne długołodygowe 75
pastewne o krótszych łodygach 100
Ilość wysiewu około 220-280 kg/ha dla odmian
wielkonasiennych, jadalnych
120-160 kg/ha dla drobnonasiennych pastewnych
Międzyrzędzia – 15-20 cm (herbicydy)
25-35 cm (mechanicznie)
Głębokość siewu 6-8 cm
Wyka jara i ozima
Katedra Szczegółowej Uprawy Roślin
Dr hab. Bogdan Kulig
Systematyka
• Wyka należy do plemienia wykowych (Vicieae),
• Do gatunków mających znaczenie rolnicze należą: V.
sativa L. - w populacji tego gatunku występuje duża liczba biotypów
różniących się cechami morfologicznymi i biologicznymi. Systematyka wyki
siewnej opiera się na barwie kwiatów i nasion oraz występowaniu rysunku na
okrywie nasiennej. Na tej podstawie wyróżnia się następujące odmiany botaniczne:
var. typica - nasiona szare i brunatne - aktualne odmiany i var. immaculata nasiona jasne )
V. villosa Roth. - na podstawie omszenia łodyg wyróżnia się 2 podgatunki:
ssp. euwillosa Car. (omszona - aktualne odmiany) i ssp. glabrescens Koch. (gładka
- brak odmian).
Znaczenie gospodarcze
Obydwa gatunki wyki mają w Polsce mniejsze znaczenie
gospodarcze niż łubin, groch czy bobik. Są one użytkowane
przede wszystkim na zieloną paszę, często w mieszankach z
roślinami zbożowymi. Powierzchnia uprawy wyki siewnej na
nasiona wynosi kilka tys. ha przy średnim plonie nasion
około 1,2 t/ha. Podobną powierzchnię zajmuje wyka
przeznaczona na zieloną masę, a przeciętny plon zielonki
dochodzi do około 20 t/ha. Obydwa gatunki dają
wysokowartościową i delikatną paszę zieloną, ponieważ
charakteryzują się cienkimi łodygami i dużą ilością drobnych
liści.
Znaczenie gospodarcze wyki kosmatej (ozimej)
Wyka kosmata jest jedyną rośliną strączkową, która zimuje w
naszych warunkach klimatycznych. Udaje się na glebach
lekkich, dlatego sieje się ją żytem jako poplon ozimy i uzyskuje
w maju średnio 25-30 t/ha wysokowartościowej zielonki.
Wartość nawozowa jej resztek pożniwnych jest porównywana
do wartości łubinu żółtego.
W korzystnych warunkach łączny plon mieszanki wyki z żytem
może wynieść 2,5-3,0 t/ha. Jest on nie mniejszy niż plon ziarna
żyta w czystym siewie, a udział wyki kosmatej wynosi średnio
0,2-0,4 t/ha nasion.
Znaczenie gospodarcze wyki siewnej
Nasiona wyki siewnej są w małym stopniu wykorzystywane na
paszę dla zwierząt ze względu na stosunkowo niską wydajność
z jednostki powierzchni i obecność gorzkiego glikozydu
wicjaniny.
Wyka siewna może być uprawiana w plonie głównym i jako
międzyplon, najczęściej w siewie mieszanym. Jej duża wartość
przedplonowa dla zbóż ozimych polega wynika z
pozostawiania azotu i masy organicznej w glebie oraz
dobrego tłumienia chwastów przez intensywny rozwój części
nadziemnych.
Substancje nieżywieniowe
• Nasiona wyki siewnej zawierają także swoiste substancje
nieżywieniowe w postaci następujących glikozydów: wicjaniny,
choliny i betainy. Szkodliwe działanie wicjaniny jest dotychczas
najlepiej poznane i opisane. Ulega ona hydrolizie w przewodzie
pokarmowym zwierząt, między innymi, do glukozy i
cyjanowodoru (HCN), który ma silne działanie toksyczne.
Zawartość wicjaniny w różnych formach z gatunku Vicia sativa
może dochodzić do 410 mg %, co w przeliczeniu na cyjanowodór
(HCN) wynosi 25 mg %. Formy o nasionach jasnych zawierają
mniej tej substancji niż te o nasionach szarych czy ciemnych.
Stosując odpowiednie metody hodowlane, można obniżyć
zawartość wicjaniny w nasionach, jednak ta cecha wykazuje dużą
zmienność pod wpływem warunków uprawy.
Zielonka
Zielona masa obydwu gatunków wyki jest wartościowa i
chętnie zjadana przez zwierzęta. Przeciętna zawartość
białka w suchej masie zielonki, zebranej podczas
kwitnienia roślin, dochodzi do około 22% u wyki
siewnej i około 24% u wyki kosmatej, podczas gdy
zawartość włókna wynosi 26-27%. W miarę rozwoju
zmienia się skład chemiczny zielonki, jednak
niekorzystne zmiany, związane ze starzeniem się roślin,
zachodzą w wyce wolniej niż w grochu pastewnym i
bobiku
Porównanie cech morfologicznych wyki ozimej i jarej
Cecha
System
korzeniowy
Łodyga
Liście
parzystopierzastozłożone
Kwiaty i
kwiatostany
Strąki
Wyka siewna
Wyka kosmata
Głębokość ukorzeniania się może dochodzić
do l m, zwykle jednak wynosi 50-70 cm.
System korzeniowy wyki kosmatej jest
dłuższy i mocniej rozgałęziony niż wyki
siewnej
Cienka i wiotka do 1,5 m,
rozgałęziająca się
Cienkia i wiotka, omszona, do 2 m,
rozgałęzia się mocniej niż siewna
Pierwsze liście tworzą jedną parę listków
6 - 8 par nieowłosionych listków,
kształtu odwrotnie jajowatego z końcami
prosto ściętymi lub wykrojonymi
Pierwsze liście tworzą dwie pary
listków
8-10 par listków przeważnie
owalnych, wydłużonych i ostro
zakończonych
Grono dwukwiatowe - rzadziej
trzykwiatowe, kwiaty osadzone na krótkich
szypułkach mają barwę fioletowoczerwoną
do fioletowoniebieskiej, samopylne
Grono osadzone na długiej szypułce i
składające się z około 30 kwiatów
obcopylnych o barwie przeważnie
czerwonofioletowej lub
niebieskofioletowej
Liczba nasion w strąku waha się
od 5 do 8
Strąki krótkie, 1-3 nasienne,
wykazujące mniejszą podatność na
pękanie niż strąki wyki siewnej
Vicia sativa L.
Wyka siewna
Wyka siewna – liść i przylistki
Liść wyki siewnej (jarej)
Vicia sativa L.
Mieszanka bobiku z wyką jarą
Wyka siewna - kwiaty
Wyka jara - strąki
Wyka kosmata (ozima)
Wyka ozima – kwiaty
i kwiatostany
Wyka ozima – kwiaty i kwiatostany
Wyka ozima - strąki
Porównanie wyki ozimej i jarej
Cecha
Wyka siewna
Wyka kosmata
MTN
50 - 60 g
15 - 35 g
Obsada
szt./m2
200 roślin na l m2 (siew czysty)
20 - 30 roślin na m2
(siew w mieszance z żytem)
Ilość wysiewu
kg/ha
Nasiona: 100 do 160 kg/ha
Zielonka: różnorodne mieszanki
wyki ze zbożami, grochem,
bobikiem i trawami
Nasiona: 8-12 kg wyki + żyto
Zielonka: 40-60 kg/ha wyki + 70-80
kg/ha żyta
Termin siewu
1-3 d. IV
3 d. VIII-1d.IX
Okres wegetacji
okres od siewu do kwitnienia
wyki siewnej trwa przeciętnie od
60 do 70 dni, a cały okres
wegetacji - od 115 do 120 dni
okres od ruszenia wegetacji wiosną
do początku kwitnienia wyki
kosmatej waha się od 50 do 75 dni, a
do dojrzałości żółtej - od 95 do 125
dni.
Odmiany
Jaga, Fama, Kwarta, Ina, Aneto,
Nitra, Niwa
Rea, Wista
Łubin
Lupinus
Charakterystyka biologiczna
plemię Genisteae (janowcowe)
rodzaj Lupinus
Na świecie poznano ponad 200 gatunków, w tym
jednoroczne i wieloletnie.
Z rejonu basenu Morza Śródziemnego i Afryki:
łubin biały (L. albus L.),
łubin wąskolistny (L. angustifolius L.)
łubin żółty (L. luteus L.).
Gatunki wieloletnie pochodzą z kontynentu
amerykańskiego. Niektóre z nich rosną również w Polsce,
przeważnie w lasach w stanie dzikim. łubin trwały (L.
polyphyllus Ldl.) i łubin andyjski (L. mutabilis Sweet.)
W obrębie łubinu białego nie wyróżnia się odmian botanicznych.
Łubin wąskolistny dzieli się na podstawie barwy kwiatów i nasion na
następujące odmiany botaniczne:
• var. leucanthos (albus) - kwiaty białe, nasiona białe;
• var. roseus - kwiaty różowe, nasiona nakrapiane, szare;
• var. coeruleus - kwiaty niebieskie, nasiona nakrapiane, rysunek
ciemniejszy;
• var. violaceus - kwiaty fioletowe, nasiona silnie nakrapiane z
ciemnym, brązowym rysunkiem.
Łubin żółty dzieli się na następujące odmiany wyodrębnione na
podstawie barwy nasion:
• var. leucospermus - nasiona białe;
• var. maculatus - nasiona szare, marmurkowate ze słabo widocznym
półksiężycem;
• var. maculosus - nasiona szare, marmurkowate, ciemniejsze z
wyraźnym jasnym półksiężycem;
• var. melanospermus - nasiona ciemne, jednolicie zabarwione z
jasnym półksiężycem.
Znaczenie gospodarcze
powierzchnia uprawy łubinu na nasiona
wynosiła w Polsce około 17 tys. ha
średnie plony 1,2 t/ha,
w ostatnich latach przeważa uprawa
łubinu wąskolistnego
Łubin żółty - duża zawartość białka, mała substancji
nieżywieniowych,
przydatności do uprawy na glebach lekkich.
plony nasion (1,1-1,8 t/ha),
na zieloną masę można uzyskać do 50 t/ha paszy o niskiej
zawartości włókna,
na glebach lekkich jest użytkowany również jako zielony
nawóz.
W zmianowaniu roślina przerywająca częste następstwo zbóż
po sobie,
Po zbiorze pozostaje na 1 ha od 3,5 do 5,0 t suchej masy
resztek korzeniowych łącznie ze słomą,
Głęboki system korzeniowy umożliwia pobieranie składników
pokarmowych przemieszczonych na skutek wymywania do
głębszych warstw gleby.
Wydzieliny korzeniowe łubinu ułatwiają mu pobieranie trudno
przyswajalnych związków fosforu i potasu.
Łubin wąskolistny - zawiera mniej białka, a
składniki pokarmowe nasion są gorzej trawione.
Zaletą tego gatunku jest średnio o 10-12 dni
krótszy okres wegetacji w porównaniu z łubinem
żółtym, dzięki czemu może on być uprawiany na
północy Polski.
Jego możliwości plonotwórcze są większe niż
łubinu żółtego, w przeciętnych warunkach można
otrzymać 1,5-2,7 t nasion z 1 ha.
Masa pozostawionych resztek pożniwnych i
składników mineralnych jest większa niż masa
łubinu żółtego.
Ujemną cechą niektórych odmian jest
stosunkowo łatwe pękanie strąków.
Łubin biały ma największe potencjalne możliwości
plonotwórcze.
W korzystnych warunkach można uzyskać 2,5-3
t/ha nasion o zawartości białka nie niższej od
łubinu wąskolistnego.
Zasięg uprawy tego gatunku jest ograniczony ze
względu na:
większe wymagania glebowe
długi okres wegetacji.
Ostatnio wyhodowane odmiany pastewne nadają
się do uprawy na nasiona w części środkowej i
południowej Polski.
Duże nasiona, a tym samym wysoki koszt
materiału siewnego, czynią go nieprzydatnym do
uprawy na zieloną masę.
Nasiona polskich odmian zawierają średnio
następujące ilości białka ogólnego:
•łubin żółty 42-44%,
•łubin wąskolistny 31-34%
•łubin biały 33-34%.
Głównym białkiem zapasowym są
globuliny, które stanowią od 60 do 75%
białka ogólnego, a reszta przypada na
albuminy.
Wartość odżywcza nasion zależy od
udziału aminokwasów egzogennych, w
tym siarkowych (metioniny i cystyny).
Zawartość tłuszczu surowego w nasionach
polskich odmianach łubinu:
żółtego wynosi średnio 5,0%,
łubinu wąskolistnego - 6,5%
łubinu białego - 9%.
tłuszcz znajduje się w części zarodkowej nasienia.
Olej łubinowy jest ciemnożółty, nieschnący, o
liczbie jodowej około 85.
W jego składzie przeważają nienasycone kwasy
tłuszczowe (83-91%),
w łubinie żółtym - kwas linolowy,
w łubinie białym i wąskolistnym kwas oleinowy.
Głównym składnikiem nieżywieniowym w nasionach łubinu mogą być
alkaloidy,
zawartość w formach gorzkich waha się przeciętnie od 1 do 4%,
w formach pastewnych nie przekracza 0,2%.
Współczesne polskie odmiany pastewne łubinu
żółtego zawierają od 0,04 do 0,14% alkaloidów
łubinu wąskolistnego - od 0,02 do 0,03%,
białego - 0,05%.
Największą toksycznością charakteryzuje się lupinina i sparteina,
występujące tylko w łubinie żółtym.
Znacznie mniej toksyczne są: lupanina i hydroksylupanina,
występujące w łubinie wąskolistnym i białym, oraz angustifolina,
znajdująca się głównie w łubinie wąskolistnym
Z innych związków należy wymienić inhibitory trypsyny (0,18 mg/g),
które wykazują małą aktywność w łubinie białym, nie stwierdza się
natomiast tych związków w łubinie żółtym i wąskolistnym.
Zawartość tanin w nasionach łubinu żółtego waha się, w zależności od
cech genetycznych odmian, od 5 do 12,4 g/kg.
cecha
Łubin żółty
Kiełkowanie
Liścienie
Liście
Łubin wąskolistny
Łubin biały
epigeiczne
strona wewnętrzna
pomarszczona
pomarszczone z
antocyjanowym
nalotem
gładkie
5-9 listków
ostrozakończonych
owłosionych
7-9 listków
tępozakończonych,
wąskich
5-7 listków na brzegach
owłosionych
niebieskie, białe,
różowe, fioletowe
Kwiaty
żółte
Strąki
silnie owłosione ze
skłonnością do pękania
skłonność do pękania
skłonność do opadania
MTN(g)
120-180
130-230
220-400
długość okresu
wegetacji
130-150
115-145
120-160
zawartość białka %
42-48
31-36
36-42
plon nasion t/ha
0,9-2,2
1,8-2,8
2,5-3,6
obsada na m2
80-130
100
60-80
Piast, Parys, Juno,
Cybis, Popiel, Teo, Idol,
Polo Lidar Radames(s),
Markiz(s)
Emir, Mirela (WA),
Saturn, Polonez,. Troi
Bar(WA,s), Wersal(s),
Ernani(WA,s), Sonet(s)
Wat, Bac (WA), Bardo,
Katon
Odmiany
białe
Łubin żółty (Lupinus luteus L.)
Korzeń ma bardzo długi, palowy,
sięgający do 2 m w głąb gleby.
Brodawki korzeniowe w postaci
grubych pierścieniowatych narośli
dochodzić mogą do wielkości
orzecha laskowego i umieszczone
są głównie na korzeniu palowym.
Łodyga - gruba, dość sztywna, w przekroju
okrągła, przeciętnie około 80 cm wysokości.
Rozgałęzia się u podstawy i w środkowej
części tworząc rozgałęzienia I i II rzędu, w
zależności od gęstości siewu.
Strąki tworzą się tylko na pędzie głównym i
odgałęzieniach I rzędu.
Liście – palczaste, złożone z 5 – 9 listków,
osadzone na długich ogonkach, u nasady
których wyrastają dwa małe i wąskie
przylistki.
Listki są odwrotnie jajowate i ostro
zakończone, szersze od listków łubinu
wąskolistnego i węższe od listków łubinu
białego.
Kwiaty - duże, o
płatkach żółtych,
pachnące, obcopylne,
zebrane w stosunkowo
luźne piramidalne grona
wierzchołkowe, wyraźnie
wyniesione ponad liście.
W gronie znajduje się
kilkadziesiąt kwiatów
osadzonych na krótkich
szypułkach.
Strąki - lekko zagięte,
barwy jasnobrązowej,
silnie owłosione,
długości od 5 do 6 cm.
Zawierają 4-5 nasion.
Podczas dojrzewania u
niektórych odmian
strąki mogą pękać.
Nasiona - mogą być
białe, czarne lub
marmurkowe.
Na nasionach czarnych i
marmurkowych jest
widoczne przejaśnienie
w formie półksiężyca.
Nasiona są lekko
spłaszczone z
nieznacznym
wgłębieniem.
Zawierają 40 - 46% białka
Tłuszczu jest mniej niż u łubinu białego — około 5%.
Udział okrywy nasiennej w masie nasienia wynosi około 25%.
Masa 1000 nasion waha się w granicach 120 -180 g.
Wśród nasion występuje pewien procent nasion twardych.
Zrejonizowane odmiany łubinu żółtego obejmują tylko
odmiany pastewne (słodkie).
Łubin wąskolistny (Lupinus angustifolius L.)
• Z kilku jego ekotypów największe
znaczenie mają ekotypy wschodnie
i środkowoeuropejskie z
następującymi formami:
• — o niebieskich kwiatach i
nakrapianych nasionach,
• — o kwiatach białych i nasionach
brudnobiałych,
• — o kwiatach i nasionach
czystobiałych,
• — o kwiatach różowych i
marmurkowatych nasionach.
Korzeń jest krótszy i słabiej wykształcony niż
u łubinu żółtego, o większej liczbie korzeni
bocznych z drobnymi brodawkami.
Łodyga - sztywna, bardziej wysmukła niż
pozostałych gatunków.
U jej podstawy często występuje
przebarwienie. Rozgałęzia się w środkowej i
górnej części, choć skłonność do
rozgałęzienia wykazuje mniejszą niż inne
gatunki. Wysokość roślin wynosi 60 - 80 cm.
Liście często o zabarwieniu antocjanowym, złożone
z 7 - 9 listków, palczaste, bezogonkowe,
równowąskie, łódeczkowato zakończone
Kwiaty mogą być
różnobarwne, przeważnie
jednak są niebieskie,
dlatego często łubin ten
nazywa się niebieskim.
Kwiaty są samopylne,
zebrane w grono, krótsze
niż u pozostałych łubinów.
Strąki są brunatne, proste, owłosione, zawierające
4-7 nasion, są podatne na pękanie.
Nasiona są grubsze i bardziej wypukłe niż u łubinu żółtego.
Odmiany kwitnące biało wykształcają nasiona białe,
kwitnące niebiesko i różowo — nasiona o barwie jasnoszarej
z wyraźnym marmurkowaniem.
Cechą ułatwiającą odróżnianie nasion łubinu wąskolistnego
od żółtego jest występowanie trójkątnej brązowej plamki,
widocznej niezależnie od zabarwienia okrywy nasiennej nad
znaczkiem.
Okrywa nasienna stanowi ok. 20% masy
nasienia.
Nasiona zawierają ok. 29 - 34% białka
około 5% tłuszczu.
Masa 1000 nasion wynosi 130-230 g.
W zależności od zawartości alkaloidów są
odmiany hodowlane gorzkie i słodkie.
Łubin biały (Lupinus albus L.)
Łubin biały należy do najbardziej
wymagających i najmniej
rozpowszechnionych, a jednocześnie
najlepiej plonujących gatunków łubinu
uprawnego. Posiada również dłuższy
okres wegetacyjny. Należy do tych
roślin strączkowych obok bobiku,
które mają wysoką potencjalną
możliwość plonowania.
Korzeń - krótszy od
pozostałych
gatunków o licznych
korzeniach
bocznych,
znajdujących się w
płytkich warstwach
gleby.
Brodawki na
korzeniu głównym
mają kształt guzów,
zaś na korzeniach
bocznych są
nieliczne i niewielkie.
Łodyga rozgałęzia się tylko w
górnej części. Tworzy
rozgałęzienia I, II i dalszych
rzędów. Nie są one pożądane,
gdyż przedłużają okres
wegetacji rośliny. Łodyga
osiąga wysokość 70 - 90 cm,
jest gruba, sztywna i na
przekroju okrągła.
Liście - palczaste, złożone z 5 -10 listków.
Listki są duże, szerokie, odwrotnie jajowate,
owłosione, zwłaszcza ich brzegi tworzą
srebrną obwódkę. U nasady znajdują się dość
ostro zakończone przylistki
Kwiaty białe z niebieskim odcieniem, zebrane
są w duże, luźne grona, osadzone na
wierzchołku łodygi lub rozgałęzieniach.
Strąki - proste, niepękające i
nieodpadające, mają skłonność
do opadania, barwy
żółtobrunatnej, długości około 910 cm, zawierają 3-9 nasion
Nasiona duże, białe z odcieniem różowym lub
kremowym, płaskie z wgłębieniem w środku.
W zarysie lekko kanciaste.
Znaczek wyraźnie widoczny.
Masa 1000 nasion — 220 - 500 g. Zawartość
alkaloidów w porównaniu z innymi łubinami jest
niższa.
Nasion twardych prawie się nie spotyka. Nasiona
zawierają 30 - 40% białka
około 10 - 15% tłuszczu.
Okrywa nasienna stanowi 18% masy nasienia.
Wśród odmian hodowlanych zrejonizowane są
odmiany pastewne (słodkie) i nawozowe (gorzkie).
Czynniki nieżywieniowe w nasionach roślin strączkowych
Gatunek
Łubin gorzki
Łubin pastewny
Groch jadalny
Groch pastewny
Bobik barwnie kwitnący
Bobik biało kwitnący
Soja
Fasola
Związki obniżające strawność
Związki toksyczne
inhibitory trypsyny
taniny
lektyny
alkaloidy
+
+
+
+
++/+++
-/+/++
+
++
++/+++
+
+/++
+/++
+/++
+
+
++
+/++/+++
+++
+
-
Zawartość czynnika nieżywieniowego: duża+++, średnia ++, mała +.
Sposoby usuwania:
inhibitory trypsyny i lektyny — ogrzewanie;
taniny — łuszczenie okrywy lub ogrzewanie;
alkaloidy - moczenie.
Zawartość wszystkich związków można ograniczyć drogą hodowli odmian.
• Taniny obniżają strawność białka i
węglowodanów, pogarszają smak paszy
• Inhibitory trypsyny powodują obniżenie
strawności białka, gdyż hamują aktywność
enzymów trzustki
• Lektyny (hemaglutyniny) są czynnikiem
toksycznym, uszkadzają nabłonek przewodu
pokarmowego, powodują biegunki, a nawet zgon.
• Alkaloidy są to zasadowe związki organiczne
występujące w niektórych roślinach uprawnych.
Działają jako trucizny, środki znieczulające lub
pobudzające. Jako czynnik toksyczny powodują
porażenie systemu nerwowego.
Wszystkie gatunki łubinu w uprawie na nasiona należy siać
możliwie wcześnie, w terminie siewu zbóż jarych,
W części południowo-zachodniej kraju zwykle sieje się łubin
na przełomie marca i kwietnia, a na północy - w pierwszej
połowie kwietnia.
Ilość wysiewu należy obliczyć, uwzględniając wymagane
zagęszczenie dla danego gatunku (odmiany), masę 1000
nasion i wartość użytkową materiału siewnego
Dotychczasowe wyniki badań wielu autorów wykazały, że
optymalna ilość wysiewu łubinu żółtego i wąskolitnego
wynosi od 100 do 125 nasion o pełnej wartości użytkowej
na 1 m2 i zależy w dużym stopniu od właściwości
genetycznych odmian i warunków siedliskowych.
Odmiany samokończące wymagają większego zagęszczenia
niż odmiany o niezdeterminowanym wzroście.
Biorąc za podstawę masę 1000 nasion aktualnych odmian,
można zalecać w praktyce rolniczej orientacyjny wysiew
łubinu żółtego i wąskolistnego od 120 do 140 kg/ha.
Optymalne zagęszczenie łubinu białego wynosi 60-80 nasion
na 1 m2, a wysiew waha się od 220 do 260 kg/ha.