Doktoranci

download report

Transcript Doktoranci

INTERPRETACJA MATERIAŁÓW
WIZUALNYCH
PSYCHOANALIZA I WIZUALNOŚĆ
• Koncentracja na tych aspektach psychoanalizy,
które odnoszą się do wizualności.
SKOPOFILIA
(Freud, Lacan)
PSYCHOANALIZA I WIZUALNOŚĆ
(Lacan) Pewne momenty widzenia oraz
konkretne widoki są kluczowe z perspektywy
kształtowania się podmiotowości i
seksualności.
PSYCHOANALIZA I WIZUALNOŚĆ
KRYTYKA FEMINISTYCZNA:
W jaki sposób wizualność jest uwikłana
w wytwarzanie różnicy seksualnej?
Analiza przedstawień wizualnych z perspektywy
ich społecznego oddziaływania (widz, płeć,
władza).
PSYCHOANALIZA I WIZUALNOŚĆ
• Psychoanaliza nie ma ściśle określonego
kodeksu postępowania metodologicznego
• Szczególnie podatny na interpretacje
psychoanalityczne jest film (film nadaje
strukturę widzeniu - spojrzenie między
bohaterami filmu i miedzy bohaterami a
widzami).
Podmiotowość, seksualność,
nieświadomośc
Psychoanaliza bada dwa obszary
tworzenia znaczeń:
- obszar samego obrazu,
- obszar jego odbiorczości.
Podmiotowość
• Uznanie subiektywności podmiotu (tego, jak
pojmujemy samych siebie i nasze światy na
podstawie złożonych, a często nieracjonalnych
sposobów rozumienia: odczuwamy, snujemy
fantazje, oddajemy się przyjemnościom i
czujemy odrazę, potrafimy być nieracjonalni i
sprzeczni, reagujemy w sposób, który nie daje
się wyrazić słowami.
Podmiotowość
• Podmiotowość jest konstruowana zarówno
psychicznie, jak i kulturowo a proces ten trwa
przez całe życie.
• Uczymy się patrzeć w określony sposób i
powtarzamy ten proces za każdym razem, gdy
na coś patrzymy (społeczna modalność).
• Widz wnosi pewna podmiotowość, która
rzutuje na oglądany przez niego obraz.
Podmiotowość ta jest uwikłana w oglądane
wizerunki.
Nieświadomość
• Nie wszystkie reakcje zachodzą na poziomie
pełnej świadomości.
• Pewne reakcje mają swoje źródło w
nieświadomości.
• Tłumienie instynktów w dzieciństwie skutkuje
kształtowaniem się nieświadomości.
• Granica między nieświadomością a
świadomością nie jest szczelna i
nieświadomość wyraża się w gestach i
przejęzyczeniach
Nieświadomość
• Nigdy całkowicie nie poznamy samych siebie,
ponieważ nieświadomość pozostaje poza
zasięgiem świadomości.
• Lacan
„w sferze widzialności wszystko jest pułapką”
Analiza
treści
Psychoanaliza
psychoanaliza
semiologia
Seksualność
Psychoanalizę interesuje proces, za
pośrednictwem którego różnica
między płciami jest ustanawiana i
podtrzymywana (często
chwiejnie).
Przyjemność patrzenia
• Podglądactwo (aktywny sposób widzenia)
wytwarza dystans między patrzącym i tym, na
co patrzymy i uprzedmiotawia to drugie, daje
władzę (mężczyzna patrzy na kobietę).
• Skopofilia fetyszystyczna – postać kobieca
ukazana jako obiekt na wystawie (kadrowanie,
oświetlenie, ruch kamery)
Faza lustra i przyjemność
wzrokowa
Koncepcję fazy lustra
opracował Jacques Lacan
„rozpoznanie się” przynosi
przyjemność z racji
oglądania własnego ciała
i niepokój z powodu
alienacji.
Faza lustra.
Mężczyzna na ekranie
• Mężczyzna nie jest przedmiotem spojrzeń,
napędza narrację, jest postacią czynną.
• Ruch kamery zdeterminowany przez bohatera.
• Kamera z jego punktu widzenia.
„kobieta jako obraz, mężczyzna jako władca
spojrzenia”
Od spojrzenia voyerystycznego
do lacanowskiego
Lacan
Koncepcja Spojrzenia jako uzupełnienie
fazy lustra
Lacana interesuje to, jak podmiot jest widziany.
Spojrzenie to kulturowo konstruowana
wizualność podmiotu.
Spojrzenie
Spojrzenie to forma wizualności, która istnieje
przed indywidualnym podmiotem. I choć
wizualność tę podmioty przyjmują jako
własną, jest ona konstruowana kulturowo.
Spojrzenie przypomina nam o naszej
śmiertelności.
Symboliczność
• (Lacan) Wejście dziecka w kulturę - w świat
znaków, które tworzą język, wizualność oraz
symboliczność – oznacza traumatyczne
oddzielenie od realności.
Hans Holbein
„Ambasadorowie”
Fantazja i pożądanie
• Fantazja mieści się między świadomością a
nieświadomością.
• Fantazja nadaje nieświadomości pewien
rodzaj formy czasowej, przestrzennej i
symbolicznej.
• Fantazja to rodzaj inscenizacji.
• Fantazje z kinem łączy przyjemność wzrokowa.
Fantazja i pożądanie
• Fantazje oferują rozmaite role podmiotowe.
• Fantazja pozwala na większą różnorodność
możliwości interpretacyjnych, tak w
odniesieniu do filmów, jak i publiczności.
Psychoanaliza i wizualność: ocena
• Dominacja badań nad seksualnością eliminuje
inny konteksty, np.: różnice społeczne lub
społeczne stosunki władzy.
• Psychoanaliza kładzie szczególny nacisk na
sferę psychiki, mniej akcentując sferę kultury.
• Psychoanaliza nie uwzględnia instytucji
społecznych wytwarzających filmy.
Analiza dyskursu
Tekst, intertekstualność i kontekst
(Michel Foucault) krytyk teorii psychoanalitycznej
Łączy go z psychoanalizą kwestia podmiotowości.
Podmiot ludzki jest wytwarzany, a nie po prostu
się rodzi.
Podmiotowość jest tworzona w toku określonych
procesów.
Dyskurs
Dyskurs (wg M. F.)odnosi się do stwierdzeń,
które strukturę sposobowi myślenia o danej
rzeczy oraz temu, jak działamy.
Dyskurs
Dyskurs to określona forma wiedzy o świecie,
np.: dyskurs medyczny.
Dyskurs medyczny: język medycyny, formy
wiedzy, instytucje, przestrzeń społeczna.
Podmioty dyskursu medycznego: lekarz,
pielęgniarz, pacjent.
Dyskurs
Sztukę też można rozumieć jako dyskurs.
Dyskurs sztuki: przedstawienia wizualne, język,
krytyka artystyczna, instytucje kulturalne,
publiczność, wartości, wiedza…
Intertekstualność
Dyskurs może być wyrażany za pomocą
wizualnych i werbalnych tekstów oraz
obrazów.
Intertekstualność opisuje to, w jaki sposób
znaczenia dowolnego obrazu czy tekstu w
obrębie dyskursu zależą nie tylko od
konkretnego obrazu czy tekstu, lecz także od
znaczeń niesionych przez inne teksty.
Formacja dyskursywna
Formacja dyskursywna to sposób, w jaki
znaczenia łączą się ze sobą w konkretnym
dyskursie.
W wypadku, gdy zdołamy określić jakąś
regularność w obrębie przedmiotów,
sposobów wypowiadania, pojęć i wyborów
tematycznych (porządek, korelacje, pozycje,
funkcjonowanie, transformacje), powiemy, że
mamy do czynienia z „formacją dyskursywną”.
Władza
(M.F.) Dyskurs jest formą dyscypliny.
(M.F.) Dyskurs ma władzę, która wynika z tego,
że podmioty ludzkie są wytwarzane przez
dyskursy.
Dyskursy rywalizują ze sobą i walczą o wpływy.
Władza - wiedza
Wiedza ma charakter dyskursywny.
Każdy dyskurs przesiąknięty jest
władzą.
Każdy dyskurs rości sobie prawo do
prawdy.
Dyskurs i kultura wizualna
• Analiza treści, semiologia i psychoanaliza
zakładają, że analiza powinna drążyć pod
powierzchnią widzialnego w poszukiwaniu:
• analiza treści – ukrytych znaczeń ukrytych w
wielkich ilościach,
• semiologia szuka dominujących kodów, mitów
i systemów odniesień,
• Psychoanaliza bada oznaki nieświadomości.
Dyskurs i kultura wizualna
• M. F. koncentruje się na pytaniu: jak
działa władza. Jak robi to, co robi, i
jak dokonała tego, czego dokonała.
Analiza dyskursu I i II
Analiza dyskursu I
Jak dyskurs wyraża się
poprzez różnego
rodzaju przedstawienia
wizualne i teksty
werbalne.
Dominanta: dyskurs,
formacje dyskursywne.
Analiza dyskursu II
Dominanta: praktyki
poszczególnych
instytucji.
Pojęcia: władza, reżim,
prawda, instytucja,
technologia.
Analiza dyskursu I
Koncentruje się na języku: jak ludzie używali
języka do tworzenia własnych opowieści o
świecie społecznym.
Może dotyczyć obrazu: jak obrazy tworzą
konkretne opowieści o świecie społecznym.
Analiza dyskursu skupia się na strategiach
perswazji.
Każdy dyskurs zorganizowany jest tak, aby
przekonywać.
Analiza dyskursu I
Analiza dyskursu I poświęca wiele uwagi
obrazom oraz ich społecznemu
wytwarzaniu
i oddziaływaniu.
Analiza dyskursu I. Źródła
Dyskursy wyrażają się przez zróżnicowaną gamę
obrazów, tekstów i praktyk.
(dzienniki, powieści, wiersze, dokumenty
tworzone przez różne instytucje rządowe,
ryciny, mapy, komiksy, zdjęcia)
Eklektyzm wynika z intertekstualności dyskursu.
Analiza dyskursu I. Źródła
Punktem wyjścia jest wybór źródeł: które źródła
wniosą coś do badania?
Obrazy i teksty stanowiące punkt wyjścia
odnoszą się do kolejnych obrazów i tekstów.
Pytanie: kiedy przestać zbierać materiały?
Analiza dyskursu I. Źródła
Pytanie: w jaki sposób wizualizuje się kobiety
ciężarne we współczesnej kulturze?
Jakie byłyby źródła wyjściowe?
Gdzie szukać przedstawień wizualnych i tekstów,
które konstruują ciało ciężarnej kobiety?
Jak zdobyć wiedzę o tym, w jaki sposób kobiety
ciężarne tworzą własne poczucie cielesnego Ja?
A co z reklamą? Czasopismami kobiecymi?
Czy to, że kobiety ciężarne pozostają niewidzialne,
nie jest ciekawym tematem do badań?
Analiza dyskursu I. Źródła
(Erwin Panofsky) Ikonografia
Znaczenie dzieła sztuki wynika ze zrozumienia
symboli i znaków w taki sposób, w jaki
zrozumieliby je współcześni twórcy.
Ikonografia
1. PIERWOTNE
NATURALNE
PREIKONOGRAFICZNE
2. WTÓRNE
3. WEWNĘTRZNE
UMOWNE
SYMBOLICZNE
IKONOGRAFICZNE
IKONOLOGICZNE
Ikonografia
Ikonografia
Jan van Eyck
„Portret małżonków
Arnolfini”
1434
Między semiologią a analizą
dyskursu
ZNAK
INTERTEKSTUALNOŚĆ
Analiza dyskursu I: wytwarzanie
dyskursu i jego organizacja retoryczna
Jak konkretny dyskurs opisuje rzeczy?
Jak tworzy winę i odpowiedzialność?
Jak tworzy wiarygodność?
Jak kategoryzuje i wyróżnia?
Analiza dyskursu I: wytwarzanie dyskursu i jego
organizacja retoryczna
Kroki:
• zapomnij o wszystkich uprzedzeniach i opiniach,
• długo czytaj i patrz,
• czytaj teksty na nowo, na nowo oglądaj obrazy,
• określ kluczowe wątki w formie słów – kluczy,
• ułóż listę i przejrzyj jeszcze raz materiał,
• rozważ powiązania między kluczowymi słowami i
obrazami,
• zwróć uwagę na złożoność dyskursu i wewnętrzne
sprzeczności,
• zwracaj uwagę na szczegóły.
Analiza dyskursu I: wytwarzanie dyskursu i
jego organizacja retoryczna
Odpowiedz na pytania:
W jaki sposób konkretnym słowom czy wizerunkom
nadawane są określone znaczenia?
Czy istnieją znaczące skupiska słów i obrazów?
Jakiego rodzaju obiekty wytwarzają tego rodzaju
skupiska?
Jakie skojarzenia ustanowione są wewnątrz tych skupisk?
Jakie powiązania łączą ze sobą takie skupiska?
Badanie społecznego wytwarzania
dyskursu
Każdy dyskurs dzieje się w konkretnej sytuacji
społecznej.
Społeczny kontekst wytwarzanie dyskursu jest
ważny z perspektywy rozważań nad zakładaną
przez wizerunki i teksty publicznością.
Ocena analizy dyskursu I
Mocna strona to niezwykle szczegółowa
lektura obrazów oraz interpretacja ich
oddziaływania zwłaszcza w odniesieniu
do wytwarzania różnicy społecznej.
Słaba strona to zdecydowanie, kiedy przestać
szukać nowych powiązań intertekstualnych.
Analiza dyskursu II
Badanie wytwarzania przez konkretne
instytucje praktyk kulturowych.
Analiza dyskursu II
Jak proces „archiwizacji” oddziałuje na
teksty?
Jakie są sposoby dyscyplinowania w
szpitalu, więzieniu, domu obłąkanych?
(M.F. Nadzorować i karać)
Analiza dyskursu II
Jeremy Bentham Panoptykon
Analiza dyskursu II
(M. F.) Instytucje działają na dwa
sposoby: poprzez aparat
funkcjonalny i technologie
instytucjonalne.
Analiza dyskursu II
Aparat instytucjonalny – formy władzy – wiedzy,
które tworzą instytucje: architektura, regulacje
prawno – organizacyjne, traktaty naukowe,
twierdzenia filozoficzne, prawa a także
wyrażany przez nie dyskurs.
Analiza dyskursu II
Technologie instytucjonalne – techniki
stosowane podczas praktyk realizujących
władzę – wiedzę: okna i żaluzje w
panoptykonie.
Analiza dyskursu II
Analiza dyskursu II przenosi uwagę z
pojedynczych obrazów na procesy
ich wytwarzania i użytkowania.
Analiza dyskursu II
Będąc w galerii czy muzeum zwróć uwagę na
inne rzeczy niż wystawione obiekty. Spróbuj
zwrócić uwagę na architekturę budynku,
rozkład pięter, strażnikom, innym
zwiedzającym.
Aparat instytucjonalny galerii i
muzeum
Muzea tworzą specyficzny dyskurs na temat
kultury.
Użycie kultury jako narzędzia zarządzania
społeczeństwem.
Technologie instytucjonalne galerii i
muzeum
•
•
•
•
•
•
gabloty,
rekonstrukcje,
repliki,
eksponaty bez zabezpieczenia,
ramy,
przestrzenne zorganizowanie wystawy (sposób
wieszania obrazów).
Wizualne i tekstualne techniki
interpretacji
• podpisy i metryczki,
• tablice poglądowe,
• katalogi.
Wizualne i tekstualne techniki
interpretacji
Będąc w muzeum przyjrzyj się metryczkom i
podpisom. Jaki skutek miałoby usunięcie
wszystkich podpisów. Wybierz dwa – trzy
obiekty i wymyśl dla nich nowe podpisy. Jak
ma oddziaływać twój nowy tekst?
Techniki rozplanowania i techniki
dotykowe
• rozplanowanie poszczególnych sal,
• urządzenia w muzeum,
• kolor ścian.
Przestrzeń poza ekspozycjami
Zajrzyj do sklepu i kawiarni w muzeum.
Jakie dyskursy tu działają? Z jakimi
praktykami mamy do czynienia? Czy
wiążą się one w jakiś sposób z tym, co
obserwujemy na wystawie? We wnętrzu?
Zwiedzający
Zwiedzający to przede wszystkim „OKO” – ktoś,
kto widzi i dzięki widzeniu rozumie w
określony sposób. Muzeum czyni to w sposób
otwarty, prezentując swe obiekty widzom jako
rodzaj edukacyjnego spektaklu.
Reguły zwiedzania
• Co wolno, a czego nie wolno robić w muzeum?
• Dyscyplinowanie zwiedzających przez kierunki
zwiedzania.
• Podpowiedzi w postaci podkreślenia obiektów
wartych szczególnej uwagi.
• Samoregulacja zachowań przez zwiedzających.
• Podmiot – zwiedzający konstruowany jest
przez rozmaite dyskursy.
Analiza dyskursu II. Ocena
• Analiza dyskursu II koncentruje się na
wyrażaniu dyskursów poprzez aparaty i
technologie.
• Skuteczna w badaniach dyskursów władzy
wytwarzających przedmioty i podmioty
powiązane z różnymi instytucjami, na przykład
przedmioty uznane za „sztukę”.
• O wiele mniej interesuje się obszarem samego
obrazu.
Podejście antropologiczne
Podejście antropologiczne koncentruje uwagę
na tym, co różni ludzie robią z materiałami
wizualnymi.
Społeczne życie przedmiotów
• Materialność,
• materializacja,
• mobilność.
Materialność, materializacja,
mobilność
• Traktowanie zdjęć jako obiektów oznacza
zwrócenie uwagi na ich specyficzne
właściwości fizyczne, ich złożone
oddziaływanie na zmysły, ich materialność: to,
jak wyglądają, jakie są w dotyku, jaki mają
kształt i objętość, wagę i fakturę. Oznacza to
też umiejscowienie zdjęć w określonym
kontekście społecznym i kulturowym.
Materialność, materializacja,
mobilność
Materiały wizualne mają charakter
perfomatywny, tzn. materialne cechy obrazu
oddziałują na świat, zwłaszcza na świat ludzi.
Materialność, materializacja,
mobilność
Materialność, materializacja,
mobilność
Jak obrazy i ludzie wchodzą we wzajemne relacje
w konkretnym czasie i miejscu, w
konsekwencji stwarzając się nawzajem w
specyficzny sposób?
WZAJEMNE USTANAWIANIE SIĘ OBRAZU I
OBSERWATORA
Materialność, materializacja,
mobilność
• Fotografie i inne obiekty wizualne
wytwarza się w jednym miejscu a
eksponuje w innym.
• Efektem jest rekontekstualizacja.
Jak obserwować życie społeczne
obrazów?
• Znaleźć obrazy: w podejściu antropologicznym
nie troszczymy się o reprezentatywność prób
obrazów do interpretacji.
• Podejściu antropologicznemu najlepiej
poddają się fotografie.
Materialność obiektu wizualnego
na przykładzie fotografii rodzinnej
Materialność obiektu wizualnego
na przykładzie fotografii rodzinnej
• Forma wizualna, czyli treść,
• forma materialna, czyli fizyczne właściwości
samego obiektu wizualnego,
• forma prezentacji, czyli sposób prezentacji
obrazu patrzącemu.
Co się dzieje z obiektem wizualnym
w konkretnym miejscu?
Mobilność obiektu wizualnego
Fotografie rodzinne podróżują.
Podejście antropologiczne; ocena
• Metoda może stanowić wszechstronne
podejście do sytuacji społecznych, w których
obiekty wizualne uczestniczą.
• O jej słabości stanowi przedkładanie empirii
nad teorię oraz kwestia odniesienia do
wszystkich rodzajów obrazów.