Transcript Lees hier het artikel van dr. Matthijs de Jong

|
matthäus
het verhaal van matteüs
24
B E E L D R E M B R A N D T VA N R I J N
25
het verhaal van matteüs
WIE BACH IS, WETEN WE. MAAR WIE
WAS EIGENLIJK MATTEÜS? EN WAARIN
ONDERSCHEIDT HET BOEK DAT ZIJN
NAAM DRAAGT ZICH VAN DE ANDERE
EVANGELIËN?
Matteüs:
|
gedateerd rond 70 na Christus. Matteüs en Lucas zijn
op Marcus gebaseerd: ze volgen hetzelfde literaire stramien.
Marcus, Matteüs en Lucas zijn dus sterk verwant.
Johannes gaat meer een eigen weg, al staat zijn tekst
niet los van de andere drie. Toch heeft elk evangelie zijn
eigen karakter. Dat komt in de eerste plaats doordat elk
van de auteurs een eigen beeld van Jezus wil neerzetten. Bovendien is de situatie – de historische context –
van elk evangelie verschillend. En die specifieke situatie klinkt op allerlei manieren door in de verhalen over
Jezus.
K A R A K T E R VA N M AT T E Ü S
Het evangelie van Matteüs is geschreven tegen de achtergrond van de spanning tussen de christenen en het
toenmalige Jodendom. Veel uitleggers denken dat de
breuk tussen ‘kerk en synagoge’ een feit was toen dit
boek geschreven werd. Aan de ene kant is Matteüs het
meest Joodse evangelie van de vier, aan de andere kant
bevat dit bijbelboek ook uitspraken die vaak als antiJoods zijn aangemerkt. Hoe zit dat?
|
het
eeuwenoude verhaal
achter de Passion
T E K S T M AT T H I J S D E J O N G
D E S C H R IJ VER EN HE T BO E K
Het evangelie volgens Matteüs is een boek over het leven en werk van Jezus Christus. De term ‘evangelie’ is
afgeleid van het Grieks, en betekent: het goede nieuws.
Matteüs is een van de twaalf leerlingen van Jezus.
Vanaf de tweede eeuw na Christus werd deze Matteüs
beschouwd als de schrijver van het boek. Tegenwoordig
menen bijbeluitleggers dat het bijbelboek later aan
hem toegeschreven is, en dat het boek oorspronkelijk
geschreven werd door een ons onbekende auteur. Deze
laatste schreef zijn boek waarschijnlijk aan het eind
van de eerste eeuw van onze jaartelling (80-90 na
Christus). Dat was dus geruime tijd na de gebeurtenissen die erin beschreven worden. Het leven van Jezus
wordt gedateerd tussen circa 5 voor Christus en 30 na
Christus.
VI ER EVAN GEL I ËN
De Bijbel bevat vier evangeliën – toegeschreven aan
Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes. Matteüs is het
eerste evangelie van het Nieuwe Testament. Toch is dit
niet het oudste evangelie: dat is waarschijnlijk Marcus,
matthäus
Hoe reserveren met korting? Online: ga
naar www.barokaanbod.nl en volg de
instructies. Telefonisch: bel de Concertgebouwlijn 0900 6718345 (10-17 uur, € 1
p.g.) o.v.v. ‘Matthäus Glossy’.
Met ko rting naar int iem e
M at t hä us Passion in C on cert ge bouw
Op zaterdag 19 maart 2016 (aanvang 19.30
uur) vindt een intieme uitvoering van de
Matthäus-Passion plaats. U kunt hier als
lezer van de Matthäus glossy met € 15,50
korting naartoe.
Het wereldberoemde barokorkest La Petite
Bande, onder leiding van de ervaren dirigent
Sigiswald Kuijken, voert de Matthäus uit
in een kleine bezetting, waarbij de solisten
ook de koorpartijen zingen. Het resultaat is
een transparante en intense uitvoering, die
meer nuances en schakeringen laat horen.
Kuijken heeft voor zijn Bach-onderzoek en
-uitvoeringen een eredoctoraat ontvangen.
Het boek heeft sterke Joodse wortels, de wet van Mozes
speelt een belangrijke rol. En meer dan de andere evangeliën benadrukt Matteüs voortdurend dat het leven
en werk van Jezus de ‘vervulling’ is van de Schriften,
het Oude Testament. Dat betekent: alles wat voorspeld
wordt in de heilige boeken van de Joden is uitgekomen
met de komst van Jezus op aarde.
De auteur van Matteüs is, zo denken veel bijbelwetenschappers, een Joodse christen. Hij schreef voor een
christelijke gemeenschap die van oorsprong bestond
uit Joodse christenen. Inmiddels hoorden daar ook
niet-Joden bij. De boodschap van het boek (en van de
gemeenschap voor wie het geschreven is) zou dan zijn:
wij vormen het ware Israël. Bij ons vind je de ware uitleg van de Tora: de wet van Mozes door Jezus uitgelegd.
En de ware betekenis van de heilige boeken: gelezen in
het licht van Jezus’ leven, dood en opstanding.
Het bijzondere karakter van Matteüs blijkt uit het
begin en het einde van het boek. Het boek begint met
een opsomming van de voorouders van Jezus, met de
nadruk op Abraham en David. Dat benadrukt Jezus’
Joodse wortels. Tegelijk maakt het duidelijk dat Gods
beloftes uit het verleden een vervolg krijgen in Jezus en
zijn volgelingen. Het boekt eindigt met de belofte van
de opgestane en verheerlijkte Jezus aan zijn volgelingen, die nu niet alleen uit de Joden, maar uit alle volken
van de wereld komen: ‘Ik ben altijd bij jullie, totdat de
nieuwe wereld komt.’
M AT T EÜS EN B ACH
De climax van het Matteüsverhaal is de kruisiging van
Jezus en zijn opstanding. Het hele boek werkt daarnaartoe. Bovendien is de schrijver ervan overtuigd dat de
ware betekenis van Jezus – wie hij was en wat zijn rol
is in Gods plan met de wereld – pas duidelijk wordt ná
zijn dood en opstanding. Nu kan het goede nieuws aan
alle volken – Joden en niet-Joden – worden doorverteld.
De Matthaüs-Passion van Bach volgt de tekst van
Matteüs 26 en 27. Die gaat over Jezus’ gevangenneming,
zijn veroordeling, de scène bij Pilatus, de kruisiging, de
graflegging en de verzegeling van het graf de volgende
dag. In het boek Matteüs volgt dan nog één hoofdstuk,
over de opstanding van Jezus en zijn ontmoeting met
de leerlingen. Dit opstandingsverhaal komt niet in de
Matthäus-Passion voor. Bach schreef voor paaszondag
aparte cantates.
In de Passion begint de bijbeltekst vreemd: ‘Da Jesus
diese Rede vollendet hatte, sprach er zu seinen Jüngern…’ Die openingszin is karakteristiek voor Matteüs.
Jezus spreekt in Matteüs vijf grote redes uit, waarvan
de eerste, de Bergrede, de bekendste is. De laatste rede
vinden we in Matteüs 24-25. Alle vijf redes worden afgesloten met een vaste formulering: ‘Toen Jezus deze
het verhaal van matteüs
|
27
‘De climax van het
Matteüsverhaal is de
kruisiging van Jezus en
zijn opstanding. Het hele
boek werkt daarnaartoe’
rede beëindigd had…’ De schrijver wil daarmee laten
zien dat Jezus’ woorden de sleutel zijn om zijn leven te
begrijpen.
HISTORISCHE CONTEXT
Pilatus is overtuigd van Jezus’ onschuld. Toch laat hij
Jezus kruisigen. Het zijn de leiders van het volk die hem
daartoe aanzetten. De woorden die de leiders en het
volk daarbij spreken, luiden bij Bach: ‘Sein Blut komme
über uns und unsre Kinder.’ Die woorden hebben een
ijzingwekkende echo gekregen in de geschiedenis,
maar de historische context is hier van belang. Dit
werd geschreven door een christelijke auteur aan het
eind van de eerste eeuw. Het klinkt alsof de Joden hier
zichzelf beschuldigen, maar in feite is het de latere
christelijke schrijver die de tijdgenoten van Jezus deze
woorden in de mond legt.
In het jaar 70 na Christus werd de tempel in Jeruzalem verwoest, een dramatische gebeurtenis met een
enorme impact op het Jodendom in die tijd. De auteur
van het bijbelboek Matteüs gelooft dat die verwoesting
een straf was voor de afwijzing en kruisiging van Jezus.
Daarom legt hij Jezus’ tijdgenoten hun eigen oordeel in
de mond.
B L I J V E N D E WA A R D E
Voor goede verstaanders biedt Matteüs een verhaal van
blijvende waarde. Het verhaal is uitgegroeid tot een
universeel verhaal, voor mensen van alle tijden en alle
eeuwen. In Bachs Passion krijgt het een intensiteit die
weinig mensen onberoerd laat. Het is het ultieme verhaal over onschuld, vernedering, lijden en godverlatenheid. Maar daardoorheen klinkt de belofte dat de dood
niet het laatste woord heeft. Voor sommige luisteraars
is dat hun diepste overtuiging, voor anderen iets dat
dankzij Bach voor even voorstelbaar wordt. n
Dr. Matthijs J. de Jong (1977) is werkzaam als bijbelwetenschapper bij
het Nederlands Bijbelgenootschap. Als vertaler van de Bijbel in Gewone Taal werkte hij onder meer aan het bijbelboek Matteüs.
matthäus