Transcript Beknopt editie 31 - Museum De Koperen Knop

EFFE BOMEN...
31
BEKNOPT
Het is volop vakantie. Dat is te merken in het museum.
Veel bezoek van elders, dat is te horen aan de vreemde
talen, die er soms worden gesproken. Ook veel bezoek
uit de eigen omgeving. Lekker een stukje fietsen en dan
‘aanlanden’ bij De Koperen Knop. Een team van vrijwilligers staat dagelijks voor u klaar! Nieuw is dat we in
augustus 2014 experimenteel ook open zijn op maandagmiddag, van 13.00 tot 17.00 uur.
De tijd gaat snel. Het jubileumjaar is al weer over de
helft. Met een goed gevoel kijken we terug naar wat er
was. Met een gerust hart naar wat nog komen gaat.
Zaterdag 6 september 2014 worden alle sponsors en
vrijwilligers verwacht, vrijdag 19 september is er een
receptie en de donateurs krijgen later een ontvangst.
30.07.2014
ONLINE MUSEUMNIEUWSBRIEF
Dick de Jong
WAT IS ER TE DOEN?
 DETECTIVESPEL SPEURNEUS & CO
In de maanden juli en augustus kunnen kinderen deelnemen aan
het spannende detectivespel, waarbij zij op zoek gaan naar een
verborgen schat.
BELANGRIJKE OPROEP
Op vrijdag 19 september 2014 zijn alle
voormalige vrijwilligers van Museum De
Koperen Knop van harte welkom om het
25-jarig jubileum mee te vieren.
Het is echter ondoenlijk om alle namen
en adressen te achterhalen van de vele
mensen die dit betreft. Daarom een
dringende oproep: heeft u als vrijwilliger
in De Koperen Knop gewerkt, neem dan
snel - liefst per e-mail - contact op met
het museum [ [email protected]
] en geef uw naam en adres door. U
krijgt dan een uitnodiging toegestuurd.
 KNAPZAKROUTE
Eveneens in de zomermaanden is er voor kinderen een speciale
knapzakroute met oudhollandse kinderspelen. Hiervoor moet wel
twee dagen van te voren telefonisch worden gereserveerd.
 ARRANGEMENTEN
Groepen kunnen ook in de zomermaanden een arrangement boeken, zoals een tochtje met de Jan Plezier of een vaartocht over de
Giessen. Ook zijn er voor groepen mogelijkheden voor een high tea
of een picknick. Tijdig reserveren is gewenst.
 T/M 13 SEPTEMBER FIETSROUTE ‘RONDJE HOORNAAR’:
Een informatieve fietsroute langs een mooi stuk van de Alblasserwaard. In de bij de route behorende beschrijving vindt u veel interessante informatie over wat onderweg te zien is (€ 0,50).
 6 SEPTEMBER 2014: FEEST SPONSORS EN VRIJWILLIGERS
De jaarlijkse barbecue staat deze keer geheel in het teken van het
25-jarig bestaan van het museum. Dan vindt ook de eerste presentatie plaats van een jubileumboekje. Deze bijeenkomst is bestemd
voor genodigden.
 13 SEPTEMBER 2014: OPEN MONUMENTENDAG
Rondom het thema OP REIS zijn er verschillende activiteiten, waaronder een alleen op die dag te bezoeken expositie van de ANWBreisgidsen, geïllustreerd door de plaatselijke beeldend kunstenaar
Toot Borjse
 19 SEPTEMBER 2014: ONTVANGST GENODIGDEN
Ter gelegenheid van het 25-jarig jubileum is er een ontvangst van
genodigden, met onder meer een toespraak door Prof. Dr. Kim
Putters, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau en
een voorbezichtiging van de expositie De Erfenis.
 VANAF 20 SEPTEMBER 2014: GASTEXPOSITIES
Ter gelegenheid van het 25-jarig jubileum exposeert De Koperen
een collectievoorwerp in diverse andere musea. Een aantal van die
andere musea lenen een voorwerp uit hun collectie uit aan De
Koperen Knop. Er komt een route langs alle deelnemers.
 VANAF 23 SEPTEMBER 2014: EXPOSITIE DE ERFENIS
De jubileumexpositie De Erfenis is voor het publiek te zien van 23
september t/m 15 november 2014.
 10.10.2014: MUSEUMCONCERT
Muziek door de eeuwen heen – 20.00 uur – entree € 10 p.p. Vooraf
reserveren.
 29.10.2014: TAXATIE ANTIEK EN BROCANTE
Dhr. P.C. Jorissen (Veilinghuis Mak) – 19.30 uur € 5,00 p.p. Vooraf
reserveren.
Hoepmaker Klaas Prins heeft Jock de Aap (RTV Dordrecht)
op bezoek voor het programma ‘beroep van de maand’.
 VERHALEN VERTELLEN
Het Zingende Paard – thema Erfenissen – 14.00 uur € 5,00 p.p.
BEKNOPT 31
1
juli 2014
DE BRANDNETEL
INLEIDING
Onkruiden bestaan niet. Er zijn wel ongewenste kruiden
of kruiden die staan op plaatsen waar wij ze liever niet
willen hebben. Een voorbeeld daarvan is de brandnetel.
Een uiterst nuttige plant, die echter weinig met liefde
wordt aanschouwd. Steker nog, te vaak wordt verguisd.
Eigenlijk is naam van deze plant kortweg netel en worden de ondersoorten grofweg aangeduid als brandnetel
en dovenetel. De laatste zou van oorsprong dode netel
hebben geheten. Hier in de streek spreekt men van
broeinetels en dovenetels.
LEVENSWIJZE
De brandnetel trekt zich weinig aan van de flora in zijn
omgeving. Hij waant zich een veldheer die met vuur in
zijn ziel ieder jaar weer een stukje aan zijn bezit weet
toe te voegen. Hoe kan het ook anders met zijn beschermend wapenarsenaal. De plant heeft zich een
ondoordringbaar pantser aangemeten, voorzien van
kleine speertjes, die het winnen van al die prikkeldraadversperringen die wij als vernuftige mensen kunnen
bedenken.
De gestoken mens, die met van pijn vertrokken gezicht
over deze pijnlijke plekken gaat wrijven, weet vaak niet
dat de plant dan ook nog eens geholpen wordt bij zijn
overwinning. Want aan ieder speertje zit een gifzakje,
dat bij aanraking openbarst en zo nog meer gif verspreidt.
Het is dan ook niet verwonderlijk dat het vee de brandnetels mijdt. Wanneer brandnetels gemaaid en enige
dagen gedroogd zijn, is het gif uit de zakjes verdwenen
en is de plant een ware lekkernij, niet alleen voor het
vee maar ook voor de mens.
CULINAIR GEBRUIK
Wie zijn culinaire kunsten wil botvieren kan de brandnetel zonder zich te branden plukken. Dit kan door de
brandnetels van aan de onderkant, dicht bij de grond te
plukken, ook omdat dan de haartjes plat tegen de stengel worden gedrukt.
Van jonge brandnetels kan een spinazie gemaakt worden en ook brandnetelsoep is een populair gerecht.
Brandnetels bevatten caroteen, vitamine C en ijzer.
Brandnetelthee is een gezonde kruidenthee, goed bij
vermoeidheid en lusteloosheid.
NETELDOEK
Reeds in de 17e eeuw werd neteldoek vervaardigd van
brandnetels, daarna van katoen. Op de wereldtentoonstelling van 1851, die in Londen gehouden werd, waren
allerlei vezels te zien. Bij verschillende exporteurs was
de belangstelling voor de sterke brandnetelvezel opnieuw groot. Zij probeerden verschillende regeringen
ervoor te interesseren, en met succes. Maar de kledingindustrie zag er nauwelijks brood in omdat de vezel te
grof was om te weven en te duur om te importeren. De
regeringen hadden er inmiddels veel geld in gestoken en
bleven met het netelvraagstuk zitten.
Tijdens de burgeroorlog van 1862-1867 schreef de Amerikaanse regering diverse prijsvragen uit om het probleem op te lossen. Echter zonde resultaat. Het neteldoek kon men in die tijd nog niet zo fijn weven en de
Door deze kleine speertjes weet de brandnetel overal
diep ontzag in te boezemen. Iedereen heeft wel eens de
brandnetels bij een onverwachte aanraking uitgescholden. Zeker wanneer men de pijltjes van deze plant, die
doortrokken zijn met mierenzuur in het lichaam voelt
blijven steken. De pijltjes laten bij de minste of geringste
aanraking los.
BEKNOPT 31
2
juli 2014
prijs was niet concurrerend genoeg ten opzichte van de
fijnere stoffen zoals het katoen.
In Duitsland werd rond dezelfde tijd een netelcommissie
ingesteld die bestond uit een aantal botanici, chemici en
technologen. De taak van de commissie was om met
voorstellen te komen om de brandnetel van lastig onkruid tot een waardevol cultuurgewas te verheffen.
Het was uiteindelijk de enorme vooruitgang van de techniek die een oplossing voor het netelvraagstuk bracht.
Katoen bleef onverminderd populair maar gedurende de
Tweede Wereldoorlog, toen de Duitsers gebrek aan
katoen kregen, werd de brandnetelvezel opnieuw voor
de kledingindustrie gebruikt. De Duitse textielfabrieken
maakten er militaire uitrustingen van. Voor een hemd
hadden ze ongeveer 40 kg nodig. In totaal gebruikten ze
tijdens de oorlog zo’n 3 miljoen kg brandnetels.
kon worden verdreven. Sommigen verstonden de kunst
om uit de stelen van de brandnetel zeer fijne draden
(netelgaren) te spinnen om zo het neteldoek te weven.
Mensen die veel last hadden van hoofdpijn werd aangeraden op een kussentje te slapen dat opgevuld was met
brandnetels.
GANZEN
Boerinnen in Pommeren sneden in het voorjaar grote
hoeveelheden brandnetels, die zij droogden. Deze gedroogde brandnetels hielden zij in voorraad tot de ganzen broeds waren. Dan leggen zij de gedroogde brandnetels rond het nest van de gans. Zij waren van mening
dat de gans dan rustiger op de eieren bleef zitten.
Tevens worden de jonge ganzen, wanneer zij uit het ei
komen, gevoerd met vers gehakte brandnetels en hardgekookt ei, dat later met roggemeel vermengd wordt.
MODE
Enige tijd is in Nederland kleding te koop geweest van
het merk Netl. Netl maakte mooie mode van een mix
van katoen en brandnetels van Nederlandse bodem. De
kleding prikt niet, het vervaardigen kost weinig energie
en er is minder water nodig dan voor katoen alleen.
De brandnetels werden op eigen velden gekweekt zonder gebruik van pesticide of andere schadelijke stoffen.
Helaas heeft het merk het niet gered en is medio 2013
opgehouden te bestaan wegens gebrek aan belangstelling. De Nederlandse vrouw is kennelijk nog niet rijp
voor kleding van brandnetels.
Naarmate er steeds meer milieudeskundigen klagen
over de grote hoeveelheden water en energie die voor
katoenen kleding gebruikt wordt, zou de brandnetel misschien in de toekomst een come-back kunnen maken.
Naar een artikel van Georg Ketting
Facetten van de knapzakroute
UIT HET MUSEUM
DIGITALE EDUCATIE
Op de achtergrond wordt eraan gewerkt om nog dit jaar
te kunnen beschikken over een beeld- en verhalentafel,
waar met name de Educatiewerkgroep mee aan de slag
zal gaan. Maar ook de individuele jeugdige bezoeker zal
hier bijzonder veel plezier aan beleven. De financiering
is geheel rond. Nu nog zorgen dat er een optimale kwaliteit wordt verkregen tegen een verantwoorde prijs.
WEBSITE IN ONTWIKKELING
De website is nu zover gevorderd, dat de overdracht
naar de webbeheerder kan plaatsvinden. Het is de bedoeling dat dit binnenkort gaat gebeuren. Na de vakantie
wordt er nog nadere informatie aan toegevoegd, onder
andere over de organisatiestructuur en komt er een mogelijkheid om boeken per internet te bestellen. Een soort
kleine webwinkel.
Bloem van de dovennetel
AFWEERMIDDEL
De brandnetels behoorden vroeger zeker tot de magische kruiden. Bij onweer legde men brandnetels op
biervaten om zo te voorkomen dat het bier zuur werd.
Van brandnetels die half gedroogd waren, werd een
haksel gemaakt om de koeien daarmee in zeer korte tijd
vet te mesten. Ook werd de thee gebruikt als een
zweetdrijvend middel bij longziekten. Een aftreksel van
blad en stengel leverde een groengele verfstof op,
waarmee lijkenlucht uit de kamer van een overledene
BEKNOPT 31
MAANDAGMIDDAG OPEN
Omdat het de laatste tijd is opgevallen dat op maandag
nogal eens bezoekers voor een dichte deur staan, is
besloten om in de maand augustus bij wijze van proef
ook van 13.00 tot 17.00 uur het museum voor het publiek open te stellen. Als deze proef slaagt, gaan we
volgende zomer proberen wat langer de maandag als
openingsdag erin te houden.
3
juli 2014
Jan Steen: Soo vor gesongen, soo nagepepen
Op het schilderij is een familie te zien, die bij elkaar gekomen is ter gelegenheid van het doopfeest van het
kindje, dat in het midden op de schoot van zijn moeder
zit. Het pakt uit als een chaotisch festijn, waarbij de volwassenen het verkeerde voorbeeld geven aan de kinderen. Zo leert de vader (Jan Steen zelf) de zoon pijp
roken. De vrouw die onderuitgezakt het glas heft maakt
een losbandige indruk. Op het hoofd van de oudere man
zit een scheefgezakte kraamherenmuts. Volgens de
traditie wordt deze gedragen door de vader van het kind
dat gedoopt wordt. Dit roept echter verwarring op, aangezien het niet waarschijnlijk is dat deze oude heer
daadwerkelijk de vader zal zijn. Op de achtergrond zit
een papegaai op een stok, een naprater die het nadoen
van de jeugd symboliseert. Direct naast die papegaai
hangt een vogelkooitje aan de muur, met daarin een
kanarie. Die kanarie had zeker geen symbolische betekenis, maar zat daar om te dienen als waarschuwing
tegen koolmonoxidevergiftiging. Bij de open vuren in die
tijd kwam het regelmatig voor dat er koolmonoxide vrij
kwam, wat funest kon zijn voor de mens. Dat vogeltje
zat zo hoog dat het als eerste er last van kreeg en van
zijn stokje viel. Als dat gebeurde wisten de aanwezigen
dat er snel zuurstof moest toetreden in de ruimte waar
ze zaten.
PERSONEEL
Ad Kop uit Hardinxveld-Giessendam is sinds begin juli
actief als suppoost. Daarnaast verricht hij inmiddels ook
diverse andere werkzaamheden. Na de vakantietijd gaat
hij aangeven waarin hij nog meer kan betekenen voor
het museum.
KINDERACTIVITEITEN ZIJN EEN SUCCES
Zowel de knapzakroute (die twee dagen van te voren
moet worden gereserveerd, want anders is je knapzak
niet gevuld) als het detectivespel vinden veel aftrek.
VOGELKOOITJE
Boven beide deuren vanuit de mooie kamer is een vogelkooitje ingemetseld. Een tegeltableautje met daarop
een kanarie in een kooi. Dat was om de bewoners te
waarschuwen tegen het gevaar van koolmonoxide.
Vroeger was er een echte kanarie in een kooi aanwezig.
Dat blijkt uit het hier afgebeelde schilderij van Jan Steen,
geschilderd tussen 1668 en 1670, getiteld ‘Soo voer
1
gesongen, soo nagepepen’ (Mauritshuis, Den Haag).
1
Zo de ouden zongen, zo piepen de jongen.
BEKNOPT 31
4
juli 2014
klinkt die wel eens door in de teksten die bij het programma worden uitgesproken. Vaak klinkt het een beetje als ‘vroeger ging het anders, misschien wel beter’.
Beide woorden ‘andere tijden’ zijn zeker van toepassing
op de afbeelding hiernaast.
Snijbonen zijn bedoeld om
te worden gesneden. Op
een
speciale
manier,
schuin. Van die schuine
scherpe stukje boon, lekker
dun en slank. Vroeger thuis
gebeurde dat met een snijbonenmolentje. Of als dat
er niet was, met een speciaal opzet-stukje, dat je op
een mes kon schuiven. Dat
vergde wel even handigheid, maar als je die onder
de knie had, ging het perfect. Daarmee kreeg je van die vlijmscherp uitziende
schuine stukjes snijboon, die je goed gaar moest komen,
om te voorkomen dat ze alsnog in je keel bleven steken.
Dat waren nog eens andere tijden.
ZOMERS
Het zomert, het is zomer, de zomer regeert, zomertijd.
Vier uitdrukkingen die aangeven dat we ons in het
warmste seizoen van het jaar bevinden, in het noordelijk
halfrond althans. Het seizoen waar sommigen het hele
jaar naar verlangen. Mooi weer, buiten zijn, buiten eten,
barbecuen, op vakantie gaan… Maar ook de tijd dat de
muggen steken, we ons moeten beschermen voor de
felle zon. De zomer is het jaargetijde dat loopt van 21
juni tot 23 september. De naam zomer komt van zon.
Het begin, de zomerzonnewende, valt rond 21 juni. De
zon bereikt dan de kreeftskeerkring waarna de dagen in
het noorden weer korter worden. Meteorologen rekenen
juni, juli en augustus tot de zomer, maar ook voor en na
die tijd kan het zomers zijn.
Zomer in de tuin elders.
Zomer is eigenlijk een beetje een bijzonder woord. ‘In de
zomer’ staat hier vermeld als ‘zomers’ en niet als ‘s
zomers. Het is allebei juist. In de betekenis 'in de zomer'
zijn 's zomers en zomers synoniemen. Wel is 's zomers
iets duidelijker, omdat zomers ook de betekenis 'als in
de zomer, geschikt voor de zomer' kan hebben, zoals in
zomerse dagen en zomers gekleed.
Dat 's zomers en zomers allebei juist zijn lijkt onlogisch
als je dit woordpaar vergelijkt met 's winters en winters.
Alleen 's winters is juist in de betekenis 'in de winter'. De
zin 'Piet gaat winters nooit naar het strand' is onjuist.
Zomers bestaat echter al eeuwen in de betekenis 'in de
zomer'. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal
(WNT) vermeldt het al en geeft een citaat uit 1614
waarin het voorkomt: ‘De Vlo is een dierken dat Somers
int gemeen, is Den Mensche quellende, als hy ruste
begheert’ (de vlo is een diertje dat de mens in de zomer
vaak kwelt, net als hij naar rust verlangt).
Genoeg! Fijne vakantietijd!
COLOFON:
Redactie : Dick de Jong.
Assistentie : Alida de Jong-Ambachtsheer en Elly Snijders-Koopmans.
Foto’s
: Henk Blokland, Dick de Jong, Ewoud Klop, Ina Maas e.a.
ANDERE TIJDEN
MUSEUM DE KOPEREN KNOP
Het cultureel en historisch centrum in de Alblasserwaard
De titel van een mooi televisieprogramma, dat allerhande veranderingen in de samenleving in beeld brengt.
Hoewel er nadrukkelijk geen mening wordt geventileerd,
BEKNOPT 31
Binnendams 6  3373 AD Hardinxveld-Giessendam  0184-611366
www.koperenknop.nl

[email protected]
open: dinsdag t/m vrijdag 13.00-17.00 uur en zaterdag 11.00-17.00 uur
5
juli 2014
EEN FOTO-IMPRESSIE VAN HET EERSTE HALFJAAR VAN 2014: IN DE KOPEREN KNOP IS ALTIJD WAT TE DOEN.
Tijdens de boelhuismarkt
De hoepmakers aan het werk
Houtstapel voor de vogels
Tijdens de opening van De Fiets
Ad van der Hoogt aan de slag met bonbons
Twee verkeersregelaars in overleg
Schoolgroep krijgt rondleiding
De trein lijkt ijzig dichtbij
Rust in de smederij
De merel zingt zijn hoogste lied
Bij een high tea hoort veel lekkers
Voorafgaand aan de fietstocht van 21 juni 2014 eerst met zijn allen op de foto
Voorjaarspracht
BEKNOPT 31
Stilleven in een vitrinekast
Mode en streekdracht
6
Uitnodigende open deuren
Het vroege voorjaar
juli 2014