Transcript Lees verder in het volledige artikel

De verplichtstelling,
een afgewogen
discussie?
Het kabinet heeft met het pensioenakkoord een voorschot genomen op de
discussie rond de verplichtstelling door de verplichtstelling tot sparen voor het
pensioen te beperken tot een inkomen van 100.000 euro. De verplichte
deelname in een (bedrijfstak)pensioenfonds wordt zowel bejubeld als verguisd.
De discussie rond de verplichtstelling loopt al jaren.
V
oorstanders roemen de verplichtstelling omdat
werknemers om deel te nemen aan de pensioenregeling
de verplichtstelling ervoor zorgt dat er in
van hun werkgever op grond van de collectieve arbeidsover-
Nederland zoveel werknemers door middel
eenkomst. Deze verplichtstelling wordt ook wel de kleine
van solidariteit en collectiviteit in staat worden
verplichtstelling genoemd. Deze vorm van verplichtstelling
gesteld om een gedegen aanvullend pensioen op te bouwen.
wordt niet door de minister opgelegd. Daarnaast is er de
Tegenstanders van de verplichtstelling wijzen op het gebrek
zogenoemde grote verplichtstelling. Deze verplichtstelling
aan keuzevrijheid en een gebrek aan concurrentie. Het
zorgt er voor dat de deelneming in een bedrijfstakpensioen-
komt uiteindelijk aan op het maken van keuzes, wat weegt
fonds algemeen verbindend is voor de gehele sector.
het zwaarst? Hebben we alle argumenten en voor- en
Bij de grote verplichtstelling speelt de overheid een rol
nadelen op een rij? Wij wagen hier een poging om de
omdat het de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegen-
verplichtstelling in al zijn elementen voor het voetlicht te
heid is die de verplichtstelling oplegt. Bij de discussie over
laten komen.
het voortbestaan of de legitimatie van de verplichtstelling
1
gaat het dan ook vrijwel altijd over de grote verplichtstelling,
Welke verplichtstelling?
al zal het voor een individuele deelnemer weinig verschil
In ons pensioenstelsel zijn er twee verschillende verplicht-
maken of er in zijn of haar geval sprake is van een grote of
stellingen te onderscheiden. Allereerst de verplichting voor
alleen een kleine verplichtstelling.
1 S.G.Van der Lecq, Verplichtstelling van Pensioenen, Presentatie
Pensioenforum 2011, Rotterdam, 28 september, 2011, http://people.few.
eur.nl/vanderlecq/Presentations/PensioenForum_verplst_28sep2011.pdf
10
pensioenachtergrond
11
Verplichte deelname in een bedrijfstakpensioenfonds
Toegevoegde waarde van de verplichtstelling
feit dat door groepen waarvoor geen verplichtstelling geldt,
begint altijd met een verzoek van werkgeversorganisaties
In Nederland is tot nu toe vastgehouden aan de verplicht-
zoals flexwerkers en zpp-ers, naar verhouding weinig
samen met werknemersorganisaties aan de Minister van
stelling in verband met de grote rol die deze speelt bij de
pensioen wordt opgebouwd. Je ziet dan ook, dat terwijl bij
Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Er wordt hierbij
aanvullende pensioenopbouw voor grote groepen werk-
bedrijfstakpensioenfondsen de discussie over de wenselijk-
gekeken of de werkgeversorganisaties voldoende represen-
nemers. Deze toegevoegde waarde weegt zwaarder dan
heid van de verplichtstelling in alle hevigheid wordt
tatief zijn voor de bedrijfstak waarvoor de verplichtstelling
de concurrentiebeperking die gepaard gaat met de ver-
gevoerd, er ten aanzien van zzp-ers juist steeds meer
wordt aangevraagd. De werkgeversorganisaties zijn
plichtstelling.
stemmen opgaan om een wettelijke verplichting tot het
opbouwen van pensioen in te voeren8.
representatief wanneer bij de aangesloten werkgevers meer
dan 55% van het aantal werknemers in de bedrijfstak
Ook in Europees perspectief moest worden aangetoond dat
werkzaam zijn. De aanvraag moet ook worden ondersteund
het fonds een bijzondere taak van algemeen belang uitvoert
Een belangrijk aspect van de verplichtstelling is dat ‘slechte
door werknemersorganisaties. In eerste instantie wordt
die zonder de verplichtstelling niet kan worden vervuld.
risico’s’ in staat worden gesteld om pensioen op te bouwen.
hierbij alleen gekeken of deze werknemersorganisaties op
Alleen dan zou de concurrentiebeperking kunnen worden
Zonder verplichtstelling zou de opbouw van pensioen voor
grond van hun statuten bevoegd zijn tot het maken van
gerechtvaardigd. Het Hof overweegt hierbij dat de aanvul-
deze groep te duur worden. Door de verplichtstelling komt
arbeidsvoorwaardenafspraken in de betreffende bedrijfstak.
lende pensioenregeling een essentiële sociale functie
een groot financieel draagvlak tot stand, hetgeen solidariteit
Indien er bedenkingen worden geuit tegen de representati-
vervult in het pensioenstelsel in Nederland, vanwege de
binnen het fonds tussen verschillende groepen mogelijk
viteit van werknemersorganisaties wordt daarnaast ook
geringe hoogte van het wettelijk pensioen. Geconcludeerd
maakt. De verplichtstelling stelt derhalve grote groepen
gekeken naar de organisatiegraad bij betrokken werknemers-
werd dat zonder de verplichtstelling het fonds deze
werknemers ondanks grote onderlinge verschillen in staat
organisaties in relatie tot de organisatiegraad bij de overige
essentiële sociale functie niet zou kunnen vervullen.
om aanvullend pensioen op te bouwen.
werknemersorganisaties die in de bedrijfstak actief zijn.
Immers door de solidaire kenmerken van het fonds zou het
Het zijn dan ook de werkgevers die niet bij de aanvragende
zonder de verplichtstelling de opgedragen taken van
Via de grote verplichtstelling worden grote schaalvoordelen
werkgeversorganisaties zijn aangesloten en de werknemers
algemeen economisch belang niet meer op economisch
gerealiseerd doordat een pensioenregeling voor een groot
die daar werkzaam zijn, die geraakt worden door het
aanvaardbare voorwaarden kunnen verrichten. Dit komt
aantal werknemers tegelijkertijd wordt uitgevoerd. Dit
verplichtstellingbesluit.
omdat zonder de verplichtstelling de ‘goede risico’s’ zullen
betekent dan ook dat de administratiekosten en de kosten
vertrekken en de ‘slechte risico’s’ achterblijven. Aan deze
van vermogensbeheer kunnen worden beperkt.9
2
Doel van deze wet
‘slechte risico’s’ kan dan geen pensioen meer worden
Het achterliggende doel bij de totstandkoming van de Wet
aangeboden tegen aanvaardbare kosten. Dit is temeer het
Waarom dan de discussie?
Verplichte Deelneming Bedrijfstakpensioenfondsen was te
geval wanneer de pensioenregeling wordt gekenmerkt door
De actuele discussie rond de verplichtstelling komt voort
voorkomen dat bedrijven op voorsprong kwamen te staan
een hoge mate van solidariteit. Zonder de verplichtstelling
uit twee zaken: solidariteit en gebrek aan keuzevrijheid.
de ene groep te laten betalen voor de andere groep. Om dit
door geen pensioen als arbeidsvoorwaarde aan te bieden en
komt het financieel evenwicht van de fondsen in gevaar.
Onderdeel van de discussie is de afgedwongen solidariteit
te voorkomen zou de populatie van een pensioenfonds
door de grote verplichtstelling tussen verschillende
homogener kunnen worden gemaakt. Immers naarmate
6
zo minder kosten hebben dan bedrijven die wel pensioen
als arbeidsvoorwaarde aanbieden. De beperking van de
Verdere voordelen
groepen binnen een bedrijfstak met vooraf verschillende
deelnemers meer identiek zijn is het makkelijker om vooraf
concurrentie werd gerechtvaardigd vanuit de overtuiging
De verplichtstelling is een effectief wapen in de strijd tegen
levensverwachtingen en verschillende loopbanen. In het
zaken af te spreken, omdat de belangen van de verschillende
dat de belangen van de bedrijfsgenoten er mee gediend
de witte vlekken. Immers uit onderzoek blijkt dat werk-
verleden werden de risico’s gezamenlijk gedragen door de
deelnemers meer in lijn met elkaar liggen. De behoefte aan
waren. Ook tegenwoordig speelt de Wet Verplichte
nemers beperkt of geen pensioen opbouwen als zij niet (in
werkgever, de werknemer en de pensioengerechtigden.
keuzevrijheid zal dan ook geringer zijn omdat de pensioen-
Deelneming Bedrijfstakpensioenfondsen nog een zeer
enige mate) daartoe worden verplicht. De meeste mensen
Door de geringere mogelijkheid om de pensioenpremie te
regeling meer op maat kan worden gesneden. De grote
grote rol bij het verwezenlijken van het doel om zo veel
zijn financieel niet-geletterd en hebben moeite om lange
verhogen is het risicodragerschap in toenemende mate
verplichtstelling hoeft hierbij niet in de weg te staan. De
mogelijk werknemers aanvullend pensioen te laten
termijn belangen te laten prevaleren boven korte termijn
verschoven naar de werknemer en de pensioengerechtigden.
reikwijdte van de solidariteit kan namelijk in grote mate
opbouwen.
afwegingen. De verplichtstelling voorkomt dat ze deze
Naarmate deze groepen heterogener zijn in bijvoorbeeld
worden bepaald door sociale partners zelf. Een bedrijfstak-
moeilijke afweging moeten maken. Dat blijkt ook uit het
levensverwachting zijn er meer mogelijkheden om achteraf
pensioenfonds kan immers werken voor een of meer delen
6 Brentjens, HvJ EG 21 sept. 1999, zaak C117/97 en Albany HvJ EG 21 sept.
1999, zaak C67/96
7 Bodie, Z. en H. Prast (2012), Rational pensions for irrational people:
behavioral science lessons for the Netherlands, in L. Bovenberg,
C. van Ewijk en E. Westerhout (eds.): the Future of Multi-Pillar Pensions,
Cambridge University Press.
8 Camps, M. (2014), Sturen op de toekomst, Economisch Statistische
Berichten, 99 (4676) 10 januari 2014, 6-9.
9B
ikker, J.A. en J. de Dreu (2009), Operation costs of pension funds: the
impact of scale, governance and plan design, Journal of Pension
3
4
5
2 Beleidsregels Toetsingskader Wet Bpf 2000, Stcrt. 2011, 22535
3 Kamerstukken II, 1947/49, 785, nr. 5, blz. 11
4 Handelingen I 1948/49, 785, vel 81, blz. 305
5 Zie bijv. Beleidsdoorlichting Pensioenbeleid en Beleidsregels
Toetsingskader Wet Bpf 2000
12
7
pensioenachtergrond
Economics and Finance, 8, 63-89.
Bikker, J.A. (2013), ‘Is there an optimal pension fund size? A scaleeconomy analysis of administrative and investment costs,’ DNB Working
Papers 376, Netherlands Central Bank.
13
‘Het invoeren van een pensioenplicht
impliceert ook dat een pensioenregeling
aan minimumeisen moet voldoen.’
bereikbaar is voor zowel de goede risico’s als de slechte
risico’s, jong/oud, gezond/ongezond, man/vrouw etc. Met
name de solidariteit tussen jong en oud staat ter discussie.
Er worden berekeningen gemaakt, wie er hoeveel teveel
Marijke Colly
betaalt voor hetgeen men uiteindelijk aan pensioen krijgt
Associate Director Institutio-
uitgekeerd ten gunste van de ander. Dit is een goede zaak
nal Business Development,
om inzicht te krijgen in de financieringsstromen. Zo kan er
APG
op basis van de feiten worden bezien welke financieringsstromen we accepteren en welke we onterecht vinden. Wat
echter inherent is aan solidariteit is dat er altijd personen
zijn die te veel betalen en dat er personen zijn die te weinig
van een bedrijfstak of voor een of meer bedrijfstakken.
geenszins zeker waardoor deze onzekerheid verder groeit.
betalen. Als we erkennen dat het een groot goed is dat een
Op deze wijze kan de gewenste solidariteitskring worden
Het verdwijnen van de grote verplichtstelling zal dan ook
aanvullend pensioen voor zo veel mogelijk mensen
Michiel van Leuvensteijn
aangegeven. De beperkte individuele keuzevrijheid is een
onherroepelijk gevolgen hebben voor de mate waarin er op
bereikbaar is, dan is vervolgens de vraag welke vormen van
Senior Beleidsadviseur, APG
gevolg van de verplichte solidariteit, immers de waarde van
basis van een kleine verplichtstelling zal worden deelgeno-
solidariteit daarin nuttig zijn.
de opgebouwde rechten van individuen hangen met elkaar
men aan een pensioenregeling.
Tenslotte is het behalen van schaalvoordelen een groot voor-
samen. Het toestaan van keuzes aan het individu heeft
deel van de verplichtstelling. Deze schaalvoordelen kunnen
consequenties voor de waarde van rechten van andere
Het eerste grote voordeel van de verplichtstelling is dat er
individuen. Toch zou een beperkte keuzevrijheid optimaal
door veel Nederlanders aanvullend pensioen wordt
ook worden bereikt wanneer meerdere werkgevers hun
kunnen zijn. Bij het opstellen van de regeling zal dan ook
opgebouwd. Uiteraard kan er ook op een andere manier
pensioenregelingen onderbrengen bij den Algemeen Pensioen-
altijd na moeten worden gegaan welke keuzevrijheid kan
voor worden gezorgd dat er op grote schaal aanvullend
fonds (Apf). Een Apf is een toekomstige pensioenuitvoerder
worden geboden, te denken valt aan eerder of later met
pensioen wordt opgebouwd. Hiervoor zou kunnen worden
waarin verschillende regelingen van werkgevers al dan niet
pensioen, het opbouwen van extra pensioen of de uitruil
gezorgd door het introduceren van een pensioenplicht. Het
geringfenced, kunnen worden ondergebracht. Dit levert
van bijvoorbeeld partnerpensioen met ouderdomspensioen.
invoeren van een pensioenplicht impliceert echter ook dat
schaalvoordelen met betrekking tot de administratie en het
een pensioenregeling aan minimumeisen moet voldoen.
vermogensbeheer op.10 Een Apf zou de nadelige gevolgen van
Elk voordeel kent zijn nadeel
Op dit moment gelden dit soort minimumeisen niet. Het
afschaffing van de grote verplichtstelling dan ook kunnen
Hoe kunnen we de voordelen van de verplichtstelling
introduceren van minimumeisen herbergt het risico in zich
beperken maar zeker niet wegnemen. Hoe dan ook zal het
behouden en de nadelen verkleinen? Als de grote verplicht-
dat bestaande en nieuwe pensioenregelingen zich richting
wegvallen van de grote verplichtstelling ertoe leiden dat
stelling verdwijnt wordt de opbouw van aanvullend
dit minimum zullen bewegen. Daarnaast roept een dergelijk
grotere groepen mensen geen aanvullend pensioen opbouwen.
pensioen afhankelijk van de kleine verplichtstelling. Dat
systeem allerlei vragen op. Wie maakt de keuze voor de
wil zeggen dat werknemers op basis van de bij de werkgever
uitvoerder? Hoe garandeer je dat ook ‘slechte risico’s’ tegen
Conclusie
geldende cao gebonden zijn pensioen op te bouwen. De
een redelijke prijs een goed pensioen opbouwen? Hoe zorg
Al met al kan worden geconcludeerd dat er grote voordelen
vraag is echter voor hoeveel werkgevers die nog zal gelden
je er voor dat de slechte en goede risico’s niet geconcentreerd
zitten aan zowel de grote als de kleine verplichtstelling.
op het moment dat er geen grote verplichtstelling meer is.
zijn bij enkele pensioenuitvoerders? Hoe houd je de kosten
Het is daarbij desalniettemin goed om nauwkeurig te
Wanneer de eerste werkgevers uittreden heeft dit onher-
laag? De grote achterliggende vraag is of een dergelijke
kijken naar de solidariteitskring, de solidariteitsstromen
roepelijk gevolgen voor de achterblijvende werkgevers.
oplossing niet meer problemen oplevert dan het oplost.
en uiteraard een passende regeling voor de doelgroep.
Afschaffen van de verplichtstelling zou echter grote
Voor werkgevers vormt de premiebetaling immers vaak in
meer of mindere mate een onzekere factor. Het draagvlak
Een ander groot voordeel van de verplichtstelling is dat
gevolgen hebben en creëert grotere problemen dan er nu
voor het fonds is wanneer de verplichtstelling vervalt
door middel van de solidariteit een aanvullend pensioen
beoogd worden om op te lossen.
10 Consultatie voorontwerp van Wet algemeen pensioenfonds, 23 januari
2014
14
pensioenachtergrond
15