Transcript Pens - teknik öğretmeniz biz

MOPAK END.MES.LİSESİ MAKİNE
TEKNOLOJİLERİ ALANI İMALAT
İŞLEMLERİ DERSİ PENSLERLE
BAĞLAYARAK TORNALAMA VE YAYA
SARMA MODÜLÜ SUNUSUDUR
A.TURGAY SÜRMELİ
1
•
•
•
•
•
•
•
•
•
TORNADA YAY SARMA
Yaylar
Üzerine etki eden çekme ve basma kuvvetini depo eden,
kuvvet kalktığında depo ettiği enerjiyi aynen ileten
makine elemanına yay denir.
Çeşitleri
Basma yaylar
Çekme yaylar
Burulma yaylar
Disk yaylar
Spiral yaylar
Yaprak yaylar
A.TURGAY SÜRMELİ
2
Çekme yayları
Disk yaylar
A.TURGAY SÜRMELİ
Basma yayları
Zemberek yay
Yaprak yaylar
Dalgalı yay (amortisör)
Burulma yayları
3
• Tel Çapının Tespiti
• Tornada sarılacak yay telinin çapı tespit edilmeden önce,
yayın çalışacağı ortamın belirlenmesi gerekir.
• Yay, çalışacağı ortama, esneme miktarına, istenilen
sertliğe, çalışacağı çapa, kaldıracağı yüke, uzama
miktarına vb. göre belirlenerek sarılır.
• Yay sarılmadan önce çapının tespitinde bazı formüller
kullanılır.
A.TURGAY SÜRMELİ
4
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Yay ve elemanları;
d=Tel çapı (mm)
di=İç çap (mm)
do=Ortalama çap (mm)
da=Dış çap (mm)
h=Yay adımı (mm)
L=Yay boyu (mm)
a=Halka boyu (mm)
b=Sarılmadan önceki
tel boyu (mm)
• n=Yay halka sayısı (mm)
• k=Genleşme katsayısı
A.TURGAY SÜRMELİ
5
•
•
•
•
•
•
Yay Hesabında Kullanılan Formüller
Bir Halka Boyu- a= √(do x П)²+h²
Tam Tel Boyu – b= a x n
Gevşeme Miktarı- g= di x h x k
Sarılan Yay Boyu- L=n x h
Örnek; Çapı 3 mm olan, 5 mm adımlı ve 40 halka
bulunan bir yayın iç çapı 20 mm, genleşme katsayısı
0,03 olduğuna göre;
a)-Halka boyunu,
b)-Tam tel boyunu,
• c)-Geveme miktarını, d)-Sarılan yay boyunu, bulunuz?
A.TURGAY SÜRMELİ
6
A.TURGAY SÜRMELİ
7
• Malafa Hazırlanması
• Üzerine çeşitli iş parçalarının bağlanıp kolay ve daha
hızlı ilenebilmesini sağlayan, yataklama görevi gören,
silindirik ve üzerinde kademeleri olan makine elemanına
malafa denir.
• Torna tezgahında yayların sarılabilmesi için sarılacak
yaya göre malafaların hesaplanarak bulunması gerekir.
• Bulunan malafa çapı işlenerek veya hazır halde varsa
torna tezgahına bağlayarak üzerine yayın sarılması
gerekir.
• Malafa çapı, yay çapının hesaplanmasında kullanılan
formüllerle beraber hesaplanır.
A.TURGAY SÜRMELİ
8
Örnek; İç çapı 20 mm ve yayın gevşeme miktarı 3mm
olan yayın sarılacağı malafa çapını bulunuz?
•
Mç=17 mm çapında malafa hazırlanarak torna
tezgahına bağlanır ve üzerine yay sarılır.
A.TURGAY SÜRMELİ
9
Yay Çapına Göre Malafa Seçilmesi veya
Tornalanması
• Eğer hesaplanan çapa uygun malafa yoksa malafa
malzemesi torna tezgahında silindirik işlenerek hazır
hale getirilir.
• Hazırlanan malafanın bir ucuna yay telinin çapı
genişliğinde merkezden delik delinir.
• Delinen delik, malafa aynaya bağlandığında dışarıda
kalacak mesafede olmalıdır.
A.TURGAY SÜRMELİ
10
• Malafanın Tornaya Bağlanması
• Malafa silindirik şeklinde bir mil olduğu için, ayna punta
arasına bağlanarak yay sarılır. Malafanın üzerinde delik
delinen kısmı ayna tarafına gelecek şekilde, diğer ucu
gezer puntanın konik ucuna gelecek şekilde
bağlanmalıdır.
A.TURGAY SÜRMELİ
11
•
Kalemliğe Özel Sert Ağaçtan İki Takoz Bağlanması
Torna tezgahının kalemliğine özel sert ağaç (gürgen,
kayın v.b) takozlar, kalemlik ölçülerine uygun şekilde iki
adet hazırlanır.
Ağaç takozların orta kısmına tel çapından daha küçük
kanal açılır.
Alt takoz kalemliğe oturtulur, kanal açılan yere telin rahat
ilerleyebilmesi için yağlama yapılır.
Yağlanan yere tel oturtularak üst takoz ile kapatılır.
•
Takozlar kalemliğin sıkma cıvataları ile hafifçe sıkılır.
•
•
•
A.TURGAY SÜRMELİ
12
Ağaç takozların yağlanması
A.TURGAY SÜRMELİ
Ağaç takozların kalemliğe bağlanması
13
• Takoz Arasından Geçen Yay Telinin Malafa Deliğine
Takılması
• Malafanın ayna tarafına yakın, telin çapına göre delinmiş
deliğine, yay teli, çekilerek takılır.
• Deliğin diğer tarafından çıkan telin uç kısmı, yay sarımı
esnasında telin delikten çıkmaması için biraz kıvrılır.
• Ayna boşta iken bir tur çevrilir. Malafa üzerine bir sarım
sarılmış olur.
Yay telinin malafadan geçirilmesi
A.TURGAY SÜRMELİ
Tel ucunun kıvrılması
14
• Devir ve İlerlemenin Ayarlanması
• Tezgah devri düşük devire ayarlanır. Arabanın
ilerlemesi, vida çekme işleminde olduğu gibi yayın
adımına göre, tezgah üzerindeki tablodan ayarlanır.
• Yay çekme işlemine başlamadan önce tezgahın makas
kolunun kavratılması gerekir.
• Yayın Sarılması
• Yukarıdaki işlemler tamamlandıktan sonra tezgah
çalıştırılır.
• Makas kavratılarak sol vida çeker gibi yay, soldan sağa
doğru veya ayna tarafından gezer punta tarafına
doğru,yay adımına göre sarılır.
• Sarım işlemi bittikten sonra makas yukarı alınır, tezgah
durdurulur.
• Ayna bir tur ters yönde döndürülerek yayın gerginliği
giderilir. Yayın yerinden hızlı bir Şekilde çıkması önlenir.
A.TURGAY SÜRMELİ
15
Yayın torna tezgahında sarılması
A.TURGAY SÜRMELİ
16
•
•
•
•
•
Sarılan Yayın Kesilerek Malafadan Çıkarılması
Sarılan yayın gerginliği alındıktan sonra istenilen yay
boyu ölçüsünde uygun yerinden taşla, eğe, keski veya
pense yardımıyla tel kesilir.
Kesilen yayı malafadan çıkarmak için gezer punta boşa
alınarak punta geriye doğru çekilir.
Malafa deliğine takılan telin ucu düzeltilerek tel delikten
çıkarılır.
Yay malafanın üzerinden çekilerek çıkartılır.
Uç kısımları basit ayaklı zımpara taşında düzeltilerek yay
kullanıma hazır hale getirilir.
A.TURGAY SÜRMELİ
17
Sarılan yay telinin pense ile güvenli bir şekilde kesilmesi
A.TURGAY SÜRMELİ
18
• Güvenlik Tedbirleri
• Malafa aynaya ve gezer puntaya sıkı ve emniyetli bir Şekilde
bağlanmalıdır.
• Ağaç takozlar kalemliğe doğru bağlanmalı; yay sarma
esnasında tel takozlar arasından çıkarak tehlikeye yol
açabilir.
• Yay telinin malafadan çıkarak bir kazaya sebebiyet
vermemesi için malafa üzerine delinecek delik büyük
delinmemeli ve tel geçtikten sonra uç kısmı biraz
kıvrılmalıdır.
• Yay gergin durumda iken yay teli kesilmemeli, aksi halde
önemli yaralanmalara sebep olur. Yayın gerginliği alındıktan
sonra kesilmelidir.
• Yayı malafadan çıkarırken dikkatli olunmalı, yavaş ve
dikkatlice çıkarılmalıdır.
• Yayın alın kısımları basit ayaklı zımpara taşında
düzeltilirken, dikkat edilmeli, kurallara uygun taşlanmalıdır.
A.TURGAY SÜRMELİ
19
Sarılan yayın güvenli bir şekilde malafadan çıkarılması
A.TURGAY SÜRMELİ
20
Yay uçlarının taşlanması
A.TURGAY SÜRMELİ
Yayın diklik kontrolü
21
• 1.Üzerine etki eden çekme ve basma kuvvetini depo
eden, kuvvet kalktığında depo ettiği enerjiyi aynen ileten
makine elemanı aşağıdakilerden hangisidir?
• A) Kama
• B) Pim
• C) Vida
• D) Yay
•
•
•
•
•
2. Yay sarılmadan önce çapı nasıl tesbit edilir?
A) Gözle
B) Sarılarak
C) Hesaplayarak
D) Çizerek
A.TURGAY SÜRMELİ
22
•
•
•
•
•
3.Malafa çapının formülü aşağıdakilerden hangisidir?
A) b=a*n
B) Mç=di-g
C) L=n*h
D) g=di*h*k
• 4. Yay sarılmadan önce aşağıdakilerden hangisinin ilk
önce yapılması gerekir?
• A) Hesaplarının yapılması
• B) Malafanın bağlanması
• C) Tezgahın ayarlanması
• D) Gerginliğinin alınması
A.TURGAY SÜRMELİ
23
•
•
•
•
•
5.Yay sarma işleminde tezgah devri nasıl olmalıdır?
A) Devir önemli değil
B) Yüksek devirde
C) Orta devirde
D) DüĢük devirde
• 6. Yay sarma işlemi bittikten sonra, aşağıdakilerden hangisinin emniyet
yönünden önemi büyüktür?
• A) Yay malafadan çıkarılmalı
• B) Tezgah ayarlanmalı
• C) Yay gerginliğinin alınması
• D) Yay çeliği hazırlanmalı
• Aşağıdakilerden hangisi yay sarma işlemine başlanılmadan önce
kalemliğe bağlanmalıdır?
• A) Kaba talaş kalemi
• B) Sol yan kalem
• C) Özel sert ağaç takozlar
• D) Çelik alaşımlı takozlar
A.TURGAY SÜRMELİ
24
KONUMUZ BİTMİŞTİR
FAYDALI OLDUĞUNU UMAR,BAŞARILAR
DİLERİM.
A.TURGAY SÜRMELİ
25
Pensler
• Silindirik ve küçük çaplı iş parçalarının torna tezgahına
kolay, hızlı ve hassas bir şekilde bağlanmasını sağlayan
iş bağlama tertibatına pens tertibatı denir.
• Penslerin iç çaplarına göre iş parçaları seçilerek veya iş
parçasının çapına göre pens seçilerek tornalama işlemi
yapılır.
• Pensler silindirik parçaları çevreden tuttukları,
merkezlemeyi daha kolay sağladıkları
ve bağlanıp sökülmeleri daha hızlı oldukları için küçük
çaplı iş parçalarının tornalanmasında tercih edilirler.
A.TURGAY SÜRMELİ
26
Gerdirmeli (vidalı) ve gerdirmesiz pens çeşitleri
A.TURGAY SÜRMELİ
27
A.TURGAY SÜRMELİ
28
A.TURGAY SÜRMELİ
29
Rovelver torna tezgahları
A.TURGAY SÜRMELİ
30
•
•
•
•
•
•
•
Pens ve Elemanları
Pens Düzenek Elemanları
El tekeri
Çektirme çubuğu
Pens bileziği
Pens
Koruma bileziği
A.TURGAY SÜRMELİ
31
Pens Çeşitleri
• Mekanik sıkmalı pensler:
• Silindirik pens; yuvarlak iş parçalarının
bağlanmasında kullanılır.
• Kare pens; kare şeklindeki iş parçalarının
bağlanmasında kullanılır.
• Altıgen pens; altı köşe kesitli iş parçalarının
bağlanmasında kullanılır.
• Hidrolik sıkmalı pensler:
• Genellikle CNC torna tezgahlarında
kullanılırlar.
A.TURGAY SÜRMELİ
CNC Hidrolik sıkmalı pens aynası
Hidrolik pens.
32
•
•
•
•
•
Pens Malzemeleri
Pensler takım çeliğinden yapılır, sertleştirilir ve
menevişlenirler.
Sertleştirme işleminden sonra merkezlenmenin hassas
olması için taşlanırlar.
Penslerin konik kısımları, oturma yüzeylerinin konikliğine
göre işlenmiştirler.
Arka kısmı kovandan çıkarıldığında veya çekildiğinde
açılıp kapanabilmesi için pens üzerine yarıklar açılmıştır.
Diğer ucunun dış kısmına, çekme çubuğunun
vidalanması için vida dişi açılmıştır.
A.TURGAY SÜRMELİ
33
• Pensleri Fener Miline Takma Sökme
• Pens tertibatı fener miline takılmadan önce, pensin dış
kısmı ve fener milinin iç kısmı üstüpü veya yumuşak bir
bezle temizlenmelidir.
• Pislikten dolayı pensin salgılı dönmesi önlenmiş olur.
Pens tertibatını torna tezgahına takma ve sökme
A.TURGAY SÜRMELİ
34
•
•
•
•
•
Pens tertibatı tezgaha İki türlü bağlanır;
Gerdirmeli (vidalı) Pens:
Bu pens tertibatında, fener milinin içine çektirme çubuğu
takılır.
Pens, pens bileziğinin içine takılır.
Pens bileziği tornanın fener milinin içine oturtulur.
İş parçası pensin içine takılarak, çektirme çubuğunun
vidalı kısmı ile pensin vidalı kısmı kavratılarak el tekeri
döndürülür.
Dönme esnasında el tekeri pensi kendine doğru
çekeceğinden, pens fener mili kovanının konik yüzeyi
sayesinde ileriye gitmeye zorlanacak ve içine takılı olan i
parçasını merkezden sıkacaktır.
A.TURGAY SÜRMELİ
35
Gerdirmeli (vidalı) Pens tertibatının tezgaha bağlanması
Gerdirmeli (vidalı) penslerin tezgaha bağlanması
A.TURGAY SÜRMELİ
Pensi pens bileziğine takarak tornaya bağlama
36
• Parçayı veya pensi çıkarırken, fener mili koruma bileziği
ters yönde çevrilerek çıkarılır.
• Fener milinin arkasına takılan el tekeri ters yönde
çevrilerek pense vidalanan kısım boŞa çıkarılır.
• Gerdirmesiz (vidasız) Pens:
• Fener mili kapağı döndürüldüğünde pensi fener milinin
koniğine iterek esnetir.
• Bu esneme ile iŞ parçası merkezden sıkılarak tornalama
işlemine hazır hale getirilir.
Gerdirmesiz penslerin tezgaha bağlanması
A.TURGAY SÜRMELİ
37
• İşe Uygun Pens Seçme
• İş parçasının şekline ve çapına göre pens seçilerek fener
miline bağlama kurallarına göre bağlanır.
• İş parçasının şekli silindirik ise silindirik pens, kare ise
kare pens, altı köşe ise altıgen pens seçilerek bağlanır.
• Seçim esnasında iş parçasının boyutsal ölçüleri dikkate
alınarak, ölçülere uygun pens seçilmelidir.
A.TURGAY SÜRMELİ
İş parçasının çapını kontrol ederek pens seçme
38
•
•
•
•
•
•
İş Parçasını Pense Bağlama, Sökme
İş parçasının ucundaki çapaklar ve pens temizlenir.
El tekerini iterek, pensin konik ucunun pens bileziğinden
bir miktar dışarı çıkması sağlanır.
İş parçasının işlenecek kısmı dışarı gelecek şekilde
pensin içine takılır.
İş parçasının tam merkezlenebilmesi için pensin içinde iş
parçası bir miktar elle çevrilir.
Fener milinin arkasına takılı olan el tekeri çevrilerek pens
bileziğini kendine çekmesi sağlanır.
Pens bileziğinin çekilmesi ile pens de geriye çekilerek,
içine takılı olan iş parçasının merkezden sıkılması
sağlanacaktır.
A.TURGAY SÜRMELİ
39
• İş parçasını pensten çıkarmak için el tekeri sıkma yönünün
tersine döndürülerek pensin vidalı olan kısmının boşa
çıkması sağlanır.
• El tekerinin ortasından plastik bir çekiçle vurarak pens
açılır iş parçası serbest kalır.
• İş parçasının serbest kalması ile işlem tamamlanarak iş
parçası dışarıya alınır.
A.TURGAY SÜRMELİ
İş parçasını tornada pense bağlama
40
• pensler revolver ya da index (Otomat) torna tezgâhlarında
pens aynaları ile kullanılırlar.
• Bu aynalar özel pens tertibatı aracılığıyla tezgâh fener miline
takılırlar.
• Bu tertibat tezgâh fener miline arka kısımdan takılır ve vidalı
çektirme sayesinde de gerdirilir.
• Pens aynası açma işlemi kolu puntaya doğru itilerek
gerçekleştirilir.
• Aynı kol fener miline doğru itildiğinde de pens aynası sıkılır.
• Penslerin dış kısımları konik olduğu için sıkma işlemi
gerçekleşir.
• Pens açıldığı zaman fener mili arka kısmında bulunan ağırlık
mekanizması yardımıyla iş parçası ileri doğru itilir.
• Parça yeterli uzunlukta çıktıktan sonra pens sıkılır.
• Bütün bu işlemler tezgâh mili durdurulmadan yapılır.
• Böylece tezgâhı durdurma/çalıştırma kayıp zamanları
ortadan kalmış olur.
• Bu da imalatta serilik sağlamış olur.
A.TURGAY SÜRMELİ
41
Revolver ya da index (Otomat) torna tezgâhlarında pens aynaları ve penslerin kullanımı.
A.TURGAY SÜRMELİ
42
• Bağlanan İş Parçasını Kontrol Etme
• Bağlanan iş parçasının dönme esnasında salgılı dönüp
dönmediği, gözle veya daha hassas olarak komparatör
yardımı ile yapılır.
• Komparatör yardımı ile iş parçasının kontrolü yapılırken,
komparatör torna tezgahının arabasına veya tezgah
üzerinde düz bir zemine oturtularak sabitlenir.
• Komparatörün okuyucu ucu iş parçasına değdirilerek salgı
miktarı görülür.
• Salgı varsa bağlama işlemi tekrar gözden geçirilir.
• Ayrıca pensin iş parçasını istenilen sıkılıkta sıkıp
sıkmadığını kontrol etmek için iş parçası el ile çevrilerek
kontrol edilir.
A.TURGAY SÜRMELİ
43
• İş parçasında boşluk veya salgı varsa, iş parçasının
yüzeyi gözden geçirilerek veya pensin iç yüzeyi kontrol
edilerek tekrar sıkma işlemi yapılır.
• Yine aynı işlemler devam ediyorsa, iş parçasının çapına
ve şekline göre pens seçimi gözden geçirilerek iş
parçasının tekrar bağlanması sağlanır.
•
•
•
•
Bağlanan İş Parçasını Tornalama
İş parçasının çapına ve şekline uygun pens tertibatı
torna tezgahına bağlanır.
İş parçası pens tertibatına sıkı ve emniyetli bir şekilde
bağlanır.
Tornalama işleminin türüne göre, uygun açılarda
bilenmiş torna kalemi katere, kater de kalemliğe sıkı ve
emniyetli bir şekilde bağlanır.
Kalemin punta yüksekliğinde bağlanmasına dikkat edilir.
A.TURGAY SÜRMELİ
44
• Tezgah devri ve ilerleme, tornalama işlem türüne göre
ayarlanır.
• Tornalama işlemine göre kalem iş parçasına değdirilir.
• Soğutma suyu çalıştırılarak, suyun iş parçasına akması
sağlanır.
• Kalemin iş parçasına değdirildiği anda torna tezgahı
arabasının mikrometrik tamburu sıfırlanır.
• Kalem işe yaklaştırılarak parçanın alnı istenilen boyda
tornalanır.
• Alın tornalama işleminden sonra işlem türüne göre dış
yüzey, kademeli, kanal vb. tornalama işlemi ölçüsüne
göre yapılır.
A.TURGAY SÜRMELİ
45
İş parçasının alnının tornalanması
A.TURGAY SÜRMELİ
46
• İstenilen ölçüde ve profilde tornalama işlemi bittikten
sonra kalemliğe kesme kalemi bağlanır.
• Kesme kalemi ile iş parçası istenilen boyda kesilir.
• Yukarıda yapılan her tornalama işlem türüne göre
tezgahın devri ve ilerlemesi ayrı ayrı ayarlanmalıdır.
• Kesme işlemi bittikten sonra pens gevşetilerek iş parçası
dışarı doğru çekilir ve yeni bir işlemin başlanması
sağlanır.
• Tornalama esnasında yapılan her işlem türünde iş
güvenliği kurallarına azami
derecede dikkat edilmelidir.
A.TURGAY SÜRMELİ
47
İş parçasının silindirik ve kademeli tornalanması
A.TURGAY SÜRMELİ
48
• 1. Silindirik ve küçük çaplı iş parçaların torna tezgahına
kolay, hızlı ve hassas bir şekilde bağlanmasını sağlayan
iş bağlama tertibatına …………….. denir.
• A) Üniversal ayna
• B) Fırdöndü ayna
• C) Kombine ayna
• D) Pens tertibatı
• 2. Torna tezgahına iş bağlama aparatlarından, pensle
bağlamanın diğer bağlama aparatlarına göre üstünlüğü
aşağıdakilerden hangisidir?
• A) Parçayı sıkı tutmaları
• B) Parçayı punta ekseninde bağlamaları
• C) Bağlanıp sökülmesi daha kolay
• D) Tornalamanın uzun sürmesi
A.TURGAY SÜRMELİ
49
• 3. Aşağıdakilerden hangisi, penslerin iş parçasını
sıkarken yapılan son işlemdir?
• A) El tekerinin döndürülerek pensi kendine doğru
çekmesi
• B) Fener mili koruma bileziğinin takılması
• C) El tekerinin fener mili kovanına takılması
• D) Pensin, pens bileziğine takılması
• 4. Aşağıdakilerden hangisi pens tertibatından biri
değildir?
• A) El tekeri
• B) ĠĢ parçası
• C) Pens bileziği
• D) Çektirme çubuğu
A.TURGAY SÜRMELİ
50
•
•
•
•
•
5. Hidrolik sıkmalı pensler genellikle hangi torna tezgahlarında kullanılır.
A) Üniversal torna tezgahları
B) Kopya torna tezgahı
C) CNC torna tezgahı
D) Revolver torna tezgahı
• 6. Kare iş parçalarının bağlanmasında, pens çeşitlerinden hangisi
kullanılır?
• A) Silindirik pens
• B) Altıgen pens
• C) Kare pens
• D) Sekizgen pens
• 7. Aşağıdakilerden hangisi, bağlı olan iş parçasını kontrol etme
kurallarından biri değildir?
• A) Komparatör ile kontrol
• B) Göz ile kontrol
• C) Elle çevirerek kontrol
• D) Mikrometre ile kontrol
A.TURGAY SÜRMELİ
51
KONUMUZ BİTMİŞTİR
FAYDALI OLDUĞUNU UMAR,BAŞARILAR
DİLERİM.
A.TURGAY SÜRMELİ
52