Transcript Platon - Lublin

Filozofia przyrody Platona
i platonizm w filozofii przyrody
Andrzej Łukasik
Instytut Filozofii UMCS
http://bacon.umcs.lublin.pl/~lukasik
[email protected]
Sokrates (469-399)
• Zwrot humanistyczny w filozofii
• Przedmiot zainteresowań – etyka i logika
• Arete jest dobrem bezwzględnym
– Sofiści – relatywizm (Protagoras: „człowiek jest miarą wszechrzeczy”)
– Sokrates – prawa moralne są uniwersalne
– Dobra moralne jako właściwy przedmiot etyki
• Intelektualizm etyczny: arete jest wiedzą
• „wiem, że nic nie wiem”
• Metoda
elenktyczna (usuwanie fałszywych przekonań)
maieutyczna (nabywanie prawdziwych przekonań)
Platon (427–347 p.n.e.)
• filozofia przyrody Platona - dialog
Timajos (pierwotny tytuł: Timajos
pitagorejski)
• wpływ pitagorejskiej metafizyki liczb
• filozoficzny mit o „stworzeniu świata”
• świat jest jeden, powstał w czasie,
teleologicznym ustrojem przypomina
raczej organizm niż mechanizm
• problem: filozofia przyrody Platona –
atomizm (geometryczny) czy
przeciwieństwo atomizmu
Jaskinia Platona
Problem:
zagadnienie przedmiotu wiedzy pojęciowej
• „Według mojego zdania, należy wyróżnić następujące problemy: czym jest
to, co wiecznie trwa i nie zna urodzin; czym jest to, co się zawsze rodzi i
nigdy nie istnieje. Pierwszą rzecz może pojąć tylko intelekt, bo istnieje
zawsze jako ta sama (identyczna). Przeciwnie, druga jest przedmiotem
mniemania w połączeniu z nierozumowym poznaniem zmysłowym, bo
rodzi się i umiera, lecz nie istnieje nigdy realnie. Ponadto, wszystko, co się
rodzi, rodzi się z konieczności pod wpływem jakiejś przyczyny, bo jest
niemożliwe, by się coś rodziło bez przyczyny” (Platon, Timajos, 28 a).
Esencjalizm:
istnieją istoty i wiedza o nich jest możliwa
• „Geniusz Platona kazał mu poszukiwać zrozumienia istoty w najprostszych
przypadkach. Nic dziwnego, że skierował go ku geometrii (nie bez
wpływów filozofii pitagorejskiej). Gdzie, na przykład, szukać istoty kuli? Nie
wśród rzeczy materialnych, bo w dziedzinie materii można znaleźć tylko
«podobieństwa kul», a nie «kule idealne», o jakich mówi geometria. Mimo
to idealne kule geometryczne istnieją, wszak geometria wykrywa prawa
ich istnienia. Tu ma swe źródło Platońska doktryna o świecie idei, czyli
form” (M. Heller, Filozofia świata, s. 20-21).
Poznanie według Platona
• Natywizm – istnieje wiedza wrodzona, poznawanie jest „przypominaniem
sobie” (anamnesis)
Etyka- cztery cnoty kardynalne
•
•
•
•
•
Trzy części duszy i odpowiadające jej cnoty
Rozumna – mądrość
Popędliwa – męstwo
Pożądliwa – umiarkowanie
Łączy je sprawiedliwość
Państwo idealne
•
•
•
•
Władcy – filozofowie
Wojsko
Robotnicy
Prawa
• Platon w poznaniu wyróżnia:
1) nazwę przedmiotu (np. „koło”)
2) definicję
3) obraz
4) umysłową wiedzę o przedmiocie
5) ideę
• „Każdy poszczególny przedmiot posiada trzy przedstawienia, na
których wiedza o nim bezwarunkowo opierać się musi; czwartym
jest właśnie ona — owa wiedza o przedmiocie. Jako coś piątego
należy przyjąć to, co jest samym przedmiotem poznania i
rzeczywistą istnością” (Platon, List VII, 342 a)
świat obiektów idealnych a świat przyrody
•
•
•
•
metafora jaskini – Platon, Państwo, ks. VII
wiedza pewna – świat niezmiennych istot
wiedza prawdopodobna – świat przyrody
„Zwolennicy Platona i Demokryta przyjmowali, że tylko przedmioty
noetyczne są prawdziwe, lecz Demokryt [mówił tak] dlatego, iż nie
istnieje z natury żaden przedmiot zmysłowy, ponieważ atomy, z
których składa się wszystko, mają naturę pozbawioną wszelkiej
jakości zmysłowej, Platon zaś dlatego, że przedmioty zmysłowe
zawsze się stają, ale nigdy nie są, mając naturę płynną na kształt
rzeki, taką, iż nie pozostaje ta sama w dwóch choćby najkrótszych
momentach czasu” (Sekstus Empiryk, Przeciw logikom, II, 67).
„Jeśli ten świat jest piękny, a jego
konstruktor jest dobry, jasno stąd wynika, że
patrzył na model wieczny. W przeciwnym
bowiem razie — tego nawet przypuścić nie
można — patrzyłby był na model zrodzony.
Świat jest bowiem rzeczą najpiękniejszą
spośród zrodzonych, a jego budowniczy jest
najdoskonalszą z przyczyn. Konsekwentnie,
świat zrodzony w tych warunkach został
stworzony według modelu, który jest
przedmiotem rozumu i myśli […]. Jeżeli tak
się rzeczy mają, jest absolutnie konieczne,
aby ten świat był obrazem jakiegoś innego
świata” (Platon, Timajos, 29 a–29 b).
„A przede wszystkim, gdy to, co teraz nazwaliśmy wodą, zaczyna
marznąć, widzimy, jak się nam zdaje, że staje się kamieniem i
ziemią; gdy się ulatnia i rozpuszcza, staje się wiatrem i powietrzem;
gdy powietrze się spala, staje się ogniem i, przeciwnie, z kolei ogień
ściśnięty i zgaszony wraca na powrót do formy powietrza, a
powietrze ściśnięte i zgęszczone staje się chmurą i mgłą, a z nich
obu, jeszcze bardziej ściśniętych, cieknie woda, wreszcie z wody
rodzą się na nowo ziemia i kamienie. W ten sposób te ciała zdają się
jakby w koło jedne rodzić drugie. Konsekwentnie, ponieważ żaden z
tych elementów nie zjawia się stale pod tą samą postacią, o których
z nich można by z przekonaniem i bez wstydu utrzymywać, że jest
tą, a nie inną rzeczą? Zapewne o żadnym z nich” (Platon, Timajos,
49 c–49d).
Atomizm geometryczny
• „wszystkie gatunki ciał […] powstają z brył elementarnych, ich
kombinacji i wzajemnych przemian” (Platon, Timajos, 61 c).
• „Dla każdego jest jasne, że ogień, ziemia, woda i powietrze są
ciałami. Lecz ciało posiada z natury także grubość, a każda grubość
obejmuje z konieczności powierzchnię; każda zaś powierzchnia
prostolinijna składa się z trójkątów” (Platon, Timajos, 54d).
geometryczna koncepcja przyrody
elementy matematyczne żywiołów
• przyroda jest matematyczna —
istotnie własności żywiołów
sprowadzają się do
odpowiednich symetrii figur
geometrycznych, które
determinują własności ciał
postrzeganych zmysłami.
2x
3x
x
2x
x
x
Elementy matematyczne żywiołów
BRYŁY PLATOŃSKIE
ogień
ziemia
powietrze
woda
• „Spośród wszystkich tych figur ta, która posiada najmniejsze
podstawy, ma z konieczności naturę najruchliwszą; ma największą
ze wszystkich zdolność krojenia, jest najostrzejsza, ponadto jest
najlżejsza, ponieważ składa się z najmniejszej ilości identycznych
części” (Platon, Timajos, 56 a).
• „Spośród czterech gatunków bowiem najtrudniej poruszyć ziemię i z
wszystkich ciał jest ona najwytrzymalsza. Jest zatem w najwyższej
mierze konieczne, aby to, co posiada takie właściwości z urodzenia,
miało najsolidniejsze podstawy” (Platon, Timajos, 55 e).
• „Załóżmy, że ktoś modeluje ze złota wszelkie możliwe figury i nigdy
nie przestaje zmieniać żadnej z nich w inną. Ktoś pokazuje artyście
jedną z nich i pyta: “Co to jest?” Gdy chodzi o prawdę, byłoby
daleko bezpieczniej odpowiedzieć: “To jest złoto”; bo gdy chodzi o
trójkąt i wszystkie inne figury, które mogły być utworzone z tego
złota, nie należałoby nigdy mówić, że są “bytami”, bo zmieniają się
w momencie, w którym są tworzone. Jeśli jednak chce się użyć
wyrażenia: “to, co jest takie”, można się tym zadowolić. To samo
rozumowanie można zastosować do natury, która obejmuje
wszystkie ciała” (50 b).
• przykład: z cząsteczki powietrza (48 elementów matematycznych —
osiem ścian, z których każda zbudowana jest z sześciu trójkątów)
mogą powstać dwie cząsteczki ognia (2  4  6 = 48), dwie
cząsteczki powietrza i jedna cząsteczka ognia mogą złożyć się w
jedną cząsteczkę wody (2  48 + 24 = 120)
• „Wodę zmieszaną z ogniem, delikatną i płynną wskutek ruchu i
toczenia się po ziemi, nazwano cieczą; jest miękka, bo jej podstawy,
słabsze od podstaw ziemi, łatwo ustępują. Gdy ta woda oddzieliła
się od ognia i odosobniła od powietrza, staje się bardziej
jednorodna; kurczy się w sobie dlatego, że wyszły [z niej]
cząsteczki ognia. W ten sposób zgęszczona, szczególnie gdy
przyjmuje te cechy, będąc nad ziemią, otrzymuje nazwę gradu; jeśli
to dokonuje się na powierzchni ziemi, mówimy wtedy o lodzie. Jeśli
jest mniej gęsta, jeśli jest zagęszczona połowicznie, nosi miano
śniegu. Zagęszczenie, które tworzy się nad ziemią, i to, które
powstaje z rosy na powierzchni ziemi, zwie się szronem” (59e).
miejsce (χώρα)
• „Jest wreszcie trzeci rodzaj, który istnieje zawsze, mianowicie
miejsce; jest ono niezniszczalne, ofiarowuje pobyt u siebie wszystkim
przedmiotom, które się rodzą, daje się dostrzec niezależnie od
zmysłów przez pewien rodzaj rozumowania złożonego; z trudnością
weń można uwierzyć; postrzegamy je jako coś w rodzaju sennego
marzenia i mówimy, że każda rzecz istnieje z konieczności w pewnym
miejscu, zajmuje pewną przestrzeń, i że to, co nie mieści się ani na
Ziemi, ani gdzieś na Niebie, jest niczym” (52b).
czas
• „Toteż [Bóg] postanowił utworzyć pewien obraz ruchów wiecznych i
zajęty tworzeniem nieba, utworzył wieczny obraz bytu wiecznego,
nieruchomego, jedynego, i sprawił, że postępuje on według praw
matematycznych — nazywamy go Czasem” (37d–37e).
• czas „naśladuje” wieczność i „porusza się ruchem kołowym według
praw matematycznych”
• czas jest „obrazem” wieczności - ma charakter cykliczny, cykl czasu
„zamyka się, gdy wszystkie planety znajdą się ponownie w tych
samych położeniach” – „rok doskonały”
• wieczny powrót
• Pozytywna rola założeń filozoficznych w pracy uczonych
(heurystyczna i uzasadniająca): Kopernik, Kepler, Galileusz –
założenie metafizyki pitagorejsko-platońskiej
Problem matematyczności przyrody
• W jaki sposób istnieją obiekty matematyki?
• Dlaczego przyroda jest matematyczna?
• „Jak to możliwe aby matematyka, będąca przecież produktem
ludzkiego myślenia niezależnym od wszelkiego doświadczenia, tak
doskonale pasowała do przedmiotów rzeczywistości?” (A. Einstein,
Geometria a doświadczenie)
Spór o uniwersalia
zagadnienie istnienia uniwersaliów
(przedmiotów pojęć ogólnych)
nominalizm
skrajny
istnieją tylko
nazwy ogólne
Berkeley, Kotarbbiński
realizm powszechnikowy
umiarkowany
(konceptualizm)
istnieją pojęcia
ogólne
Locke, Kant
umiarkowany
powszechniki
istnieją
niesamoistnie
Arystoteles
skrajny
powszechniki
istnieją
samoistnie
Platon
Współczesna postać sporu o uniwersalia
ontologia matematyki
W jaki sposób istnieją przedmioty matematyczne?
Stanowiska w filozofii matematyki
Logicyzm
przedmioty matematyczne
istnieją obiektywnie
jako obiekty abstrakcyjne
[platonizm]
Frege, Russell, Penrose
Intuicjonizm
przedmioty matematyczne
są konstrukcjami umysłu
[konceptualizm]
Brouwer
Formalizm
przedmioty matematyczne
istnieją jako znaki
[nominalizm]
Hilbert
Platonizm w filozofii matematyki
• Matematyka (czysta) bada byt w pełni rzeczywisty, całkowicie
niezależny od poznającego umysłu.
• Przedmioty matematyczne istnieją obiektywnie i są w ludzkim
poznaniu odkrywane, a nie konstruowane. Zajmują one pozycję
pośrednią pomiędzy hierarchicznie uporządkowanym światem
inteligibilnym a światem doświadczenia zmysłowego.
• Przedmioty matematyki różnią się od rzeczy zmysłowych „tym, że są
wieczne i niezmienne, a od Idei tym, że jest ich wiele podobnych,
podczas gdy każda Idea jest zawsze jedna” (Arystoteles, Metafizyka,
I, 987 b).
• Przedmioty matematyczne nie są idealizacjami przedmiotów świata
materialnego, lecz przedmioty świata materialnego są
aproksymacjami („cieniami”) przedmiotów matematycznych (o tyle,
o ile „uczestniczą w ideach”).
platonizm w filozofii fizyki
• „Struktura fundująca zjawiska dana jest nie
przez obiekty materialne, jak atomy
Demokryta, lecz przez formę, która obiekty
materialne określa. Idee są bardziej
fundamentalne niż obiekty. Ponieważ zaś
najmniejsze części materii mają być
obiektami, w których rozpoznawalna staje się
prostota świata i od których bliżej jest do
“Jednego” i “jednolitości” świata, idee mogą
być opisane matematycznie, są po prostu
formami matematycznymi”.
Werner Heisenberg
platonizm w filozofii fizyki
• Wprawdzie w czasach Platona nie było
teoretycznej fizyki, ale to, o czym Platon
mówi w Timajosie, możemy traktować jako
odpowiednik dzisiejszej fizyki teoretycznej.
Tak na przykład współczesna fizyka mówi o
atomie wodoru. Co się za tym atomem kryje?
Matematyczna forma, tak jak w przypadku
okręgu
- Carl F. von Weizsäcker
platonizm w filozofii fizyki
• „Mechanika kwantowa […] zmieniła cały system
pojęć, jakich używamy do opisu przyrody:
zamiast mówić o cząstkach z dobrze określonym
położeniem i prędkością, mówimy teraz o
funkcjach falowych i prawdopodobieństwach.
Synteza teorii względności z mechaniką
kwantową doprowadziła do powstania nowego
obrazu świata, w którym materia nie odgrywa już
głównej roli. Jej miejsce zajęły zasady symetrii,
choć niektóre z nich w obecnym stanie
wszechświata pozostają ukryte”.
- Steven Weinberg
platonizm w filozofii fizyki
• „Jedną z zadziwiających cech zachowania świata
stanowi jego nadzwyczajna zgodność z prawami
matematycznymi. Im lepiej rozumiemy świat
fizyczny, im głębiej poznajemy prawa natury, tym
bardziej wydaje się nam, że świat fizyczny gdzieś
wyparowuje i pozostaje nam tylko matematyka.
Im głębiej rozumiemy prawa fizyki, tym dalej
wkraczamy w świat matematyki i
matematycznych pojęć”.
- Roger Penrose
Trzy światy Rogera Penrose
Świat idei
matematycznych
Świat mentalny
Świat fizyczny
• „[…] cały świat fizyczny jest rządzony prawami matematycznymi.
[…] cały fizyczny wszechświat podlega w najdrobniejszych
szczegółach regułom matematycznym, być może wyrażonym w
formie równań […] a może w formie jakichś przyszłych pojęć
matematycznych fundamentalnie różnych od tych, którym dzisiaj
przypisujemy nazwę „równań”. Jeśli mam rację, to nawet nasze
własne działania fizyczne winny podlegać regułom matematyki, przy
czym, oczywiście, rozumiemy dopuszczalność zdarzeń losowych
rządzonych ściśle probabilistycznymi zasadami” (R. Penrose, Droga
do rzeczywistości, s. 18).
Współczesne postaci platonizmu
Trzy światy Karla R. Poppera
• W1 – świat przedmiotów lub stanów fizycznych
• W2 – świat stanów psychicznych (wiedzy
subiektywnej)
• W3 – świat obiektywnej treści myślenia (świat ducha
obiektywnego, świat wiedzy obiektywnej)
„Wśród obiektów wypełniających mój „trzeci świat”
są przede wszystkim systemy teoretyczne; ale
również ważnymi obiektami są problemy i sytuacje
problemowe. Będę starał się udowodnić, że
najistotniejszymi mieszkańcami tego świata są
argumenty krytyczne i to, co przez analogię do
stanów faktycznych lub stanów świadomości można
nazwać stanami dyskusji lub stanami krytycznej
argumentacji; oraz oczywiście zawartość czasopism,
książek i bibliotek” (K. R. Popper, Epistemologia bez
podmiotu poznającego, [w:] idem Wiedza
obiektywna, s. 149-150)
Współczesne postaci platonizmu:
Trzy światy Karla R. Poppera
• „Wśród obiektów wypełniających mój „trzeci świat” są przede
wszystkim systemy teoretyczne; ale również ważnymi obiektami są
problemy i sytuacje problemowe. Będę starał się udowodnić, że
najistotniejszymi mieszkańcami tego świata są argumenty
krytyczne i to, co przez analogię do stanów faktycznych lub stanów
świadomości można nazwać stanami dyskusji lub stanami
krytycznej argumentacji; oraz oczywiście zawartość czasopism,
książek i bibliotek” (K. R. Popper, Epistemologia bez podmiotu
poznającego, [w:] idem Wiedza obiektywna, s. 149-150)
Wiedza w sensie subiektywnym
i wiedza w sensie obiektywnym
• „[…] (1) istnieje wiedza lub myśl w sensie subiektywnym,
składająca się ze stanów umysłu lub świadomości lub z dyspozycji
do działania czy reakcji, oraz (2) istnieje także wiedza lub myśl w
sensie obiektywnym, składająca się z problemów, teorii i
argumentów jako takich. Wiedza w tym obiektywnym sensie jest
całkowicie niezależna od czyjejkolwiek wiedzy. Jest ona także
niezależna od czyjejkolwiek wiary, dyspozycji do stwierdzenia,
uznawania czy działania. Wiedza w sensie obiektywnym jest
wiedzą bez poznającej istoty: jest to wiedza bez podmiotu
poznającego” (K. R. Popper, Epistemologia bez podmiotu
poznającego, [w:] idem Wiedza obiektywna, s. 152).
• Frege: myśl = obiektywna treść
Wiedza w sensie subiektywnym
i wiedza w sensie obiektywnym
•
•
•
•
W3 jest produktem człowieka
W3 jest w znacznej mierze autonomiczny
W3 i W2 oddziałują na siebie
„[…] istnieje coś w rodzaju Platońskiego (lub Bolzanowskiego)
trzeciego świata ksiąg samych w sobie, teorii samych w sobie,
problemów samych w sobie, sytuacji problemowych samych w
sobie, argumentów samych w sobie i tak dalej. Twierdzę, że nawet
chociaż ten trzeci świat jest wytworem ludzkim, istnieje wiele teorii
samych w sobie i argumentów samych w sobie, które nigdy nie
zostały stworzone czy zrozumiane i być może nie zostaną
stworzone czy zrozumiane przez człowieka” (K. R. Popper,
Epistemologia bez podmiotu poznającego, [w:] idem Wiedza
obiektywna, s. 162).
Platońska struktura świata
•
„Załóżmy, że istnieje — w sensie Platońskim — pewna abstrakcyjna struktura, do
której nie mamy bezpośredniego dostępu poznawczego. Możemy jedynie
konstruować matematyczne struktury, które są „cieniami”, lub — używając mniej
poetyckiego języka — reprezentacjami tamtej Platońskiej struktury”.
- Michał Heller
• „Pojęcie materii we współczesnej fizyce zdecydowanie
przestało odpowiadać filozoficznemu lub potocznemu
pojęciu materii. […] Okazuje się więc, że określenie
fizyki jako „nauki o materialnym świecie”, lub krócej
jako „nauki o materii”, jest niczym innym, jak tylko
nawykiem myślowym, który utracił obecnie
jakiekolwiek uzasadnienie. Termin „materia” nie
występuje w słowniku fizyki. […] Znacznie bardziej
zgodnym z „danymi” współczesnej fizyki byłoby
wyobrażenie sobie nie materii, lecz czystej formy jako
tworzywa świata. […] Jeśli nawet rzeczywisty świat
zawiera coś oprócz formy, to metoda dzisiejszej fizyki
nie jest w stanie sięgnąć do tego czegoś; to coś
niezauważalnie przepływa przez oka sieci
matematyczno-empirycznej metody. W tym sensie
świat fizyki jest czystą formą”.
- Michał Heller